Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Házirgi dáwirde sociallıq tarmaqlar insan ómiriniń ajıralmas bólegine aylanıp barmaqta. Facebook, Instagram, Telegram, YouTube sıyaqlı platformalar arqalı insanlar óz-ara pikir almasıp, jańalıqlardan xabardar bolıp, bilim alıp hám óz bilimlerin basqalar menen bólisip kelmekte. Biraq sociallıq tarmaqlardıń múmkinshilikleri menen birge, olardan paydalanıwda ádep-ikramlılıq qaǵıydalarına ámel etiw máselesi de úlken áhmiyetke iye.
Islam dini insan ómiriniń barlıq tarawlarında, sonıń ishinde sóylewde, jazıwda, pikir bildiriwde hám basqalar menen qarım-qatnasta joqarı ádep normaların saqlawǵa shaqıradı. Bul qaǵıydalar tek ǵana ádettegi qarım-qatnasqa emes, al virtual álemdegi is-háreketlerimizge de tiyisli.
Sóz ushın da, jazılǵan pikir ushın da juwapkershilik bar
Musilman insan óz tiline iye bolıwı, basqalardıń kewlin awırtatuǵın sózlerden saqlanıwı kerek. Búgingi kúnde jazılǵan bir ǵana pikir, qaldırılǵan kommentariy yamasa tarqatılǵan xabar kóp adamlardıń kewline tásir etiwi múmkin.
Qur'ani Karimdе:
«Ol bir sóz aytsa, álbette, onıń aldinda tayar turiwshi hám baqlawshı bar» (Qof súresi, 18-ayat).
Bul ayat insan aytqan hár bir sózine juwapker ekenligin esletedi. Demek, klaviatura arqalı jazılǵan sózimiz ádep-ikramliliq juwapkershiliginen tısqarı emes.
Sonlıqtan sociallıq tarmaqlarda pikir bildiriwde basqalardı, kemsitiw, masqaralaw, ashıw menen jazıw sıyaqlı háreketlerden saqlanıwımız zárúr.
Basqalardı kemsitiw hám ósek qiliwdan saqlanıw
Sociallıq tarmaqlarda ushırasatuǵın másеlelеrdiń biri – bir-birin kemsitiw, adamnıń abırayın tógiw, kemshiliklerin ashıw hám ósek qiliw. Ayırım waqıtlarda insanlar óz pikirin durıs dep esaplap, basqalardıń qádir-qımbatın túsiriwshi pikirler jazadı.
Allah taala Qurani Karimdе bilay deydi:
«Ey, iman keltirgenler! Bir qáwim basqa qáwimdi masqara etpesin! Ítimal, olar bulardan jaqsıraq shiģar. Jáne sizlerden hayallar da (basqa) hayallardi (masqara etpesin)! Ítimal, olar bulardan jaqsıraq shiģar. Ózlerińizdi mazaq qilmań hám bir-birińizge laqap qoymań» (Hujurot súresi, 11-ayat).
Bul ayat sociallıq tarmaqlardaǵı qarım-qatnasımız ushın da úlken tárbiyalıq áhmiyetke iye. Sebebi insan óz pikirin bildiriw waqtında basqalardıń qádir-qımbatın, abırayın hám insanlıq huqıqların húrmet etiwi kerek.
Paydalı sóz aytıw yamasa úndemew
Payǵambarımız Muhammad sallallohu alayhi wa sallam:
«Kim Allahqa hám aqıret kúnine iman keltirgen bolsa, jaqsı sóz sóylesin yamasa úndemesin», – degen (Imam Buxariy hám Imam Muslim ráwiyat etken).
Bul hadisti sociallıq tarmaqlardaǵı is-háreketlerimizge qollansaq, hár bir kommentariyimiz hám tarqatqan xabarımız paydalı bolıwı kerek ekenligin túsinemiz.
Eger jazatuǵın pikirimiz basqalardıń kewlin awırtatuǵın bolsa hám onnan hesh qanday payda bolmasa, onı jazbaw – musulmannıń ádebinen bolip esaplanadi.
Internet tarmaqlarinda tártip hám mádeniyat kerek
Sociallıq tarmaqlardaǵı mádeniyat tek ǵana jaqsı sózler menen sheklenbeydi. Ol óz ishine basqalardıń jeke turmısın húrmet etiw, ruxsatsız súwret hám maǵlıwmatlardı tarqatpaw, jalǵan xabarlarǵa isenbew hám tekserilmegen maǵlıwmatlardı basqalarǵa jibermewdi de óz ishine aladi.
Ásirese, diniy maǵlıwmatlardı tarqatıwda ayrıqsha itibar kerek. Sebebi din atınan aytılǵan hár qanday sózdiń Qur'an hám sahih Sunnetke sáykes bolıwı áhmiyetli.
Allah taala bilay deydi:
«Háy iyman keltirgenler! Eger sizlerge bir pasiq xabar keltirse, sizler bilmegen halińizda bir qáwimge ziyan jetkizip qoyip, (keyin) etken islerińizge pushayman bolmawińiz ushin aniqlap kóriń» (Hujurot súresi, 6-ayat).
Bul ayat hár qanday xabardı tekseriw, onıń durıslıǵına isenim hasil qiliw hám sońınan ǵana basqalarǵa jetkeriw zárúrligin kórsetedi.
Sociallıq tarmaqlardan paydalı maqsetlerde paydalanayıq
Internet – tek waqıt ótkeriw yamasa kewil kóteriw quralı emes. Ol bilim alıw, jaqsılıqqa shaqırıw, diniy hám dúnyalıq sawatlılıqtı arttırıw, adamlarǵa járdem beriw hám paydalı maǵlıwmatlardı tarqatıw ushın da úlken múmkinshilik.
Hár bir musulman sociallıq tarmaqqa maģliwmat jaylastırmastan aldın ózine birneshe soraw berip kóriwi kerek:
● Bul maǵlıwmat durıs pa?
● Bul jazbam basqalarǵa qanday tásir etedi?
● Bul arqalı birewdiń haq-huqıqına kirip ketpeymen be?
● Bul is Allah razı bolatuǵın isler qatarına kire me?
Usı sorawlar insanǵa virtual álemde óz ádebin saqlawǵa járdem beredi.
Juwmaq
Sociallıq tarmaqlar – insanǵa berilgen múmkinshiliklerdiń biri. Onnan qalay paydalanıw hár kimniń ózine baylanıslı. Musılman insan ushın ádep-ikramlılıqtı tek mektepte, shańaraqta yamasa jámiyet arasında emes, al internet tarmaqlarinda da saqlawi tiyis.
Sonlıqtan sociallıq tarmaqlarda hár bir jazǵan sózimizge, qaldırǵan pikirimizge hám tarqatqan maǵlıwmatımızǵa juwapkershilik penen qarayıq. Sebebi haqıyqıy ádep insan kórinip turǵanda ǵana emes, ol jalǵız qalǵanda da óz-ózin tárbiyalay alıwında kórinedi.
Jaqsı sóz – sawap, jaqsı pikir – tárbiya, al ádep – musulmanlıqtıń kórki.
Bilim jurtı oqıtıwshısı Qoshqarbayev Sagiydulla