
Kirisiw
Islam dini insan turmısınıń barlıq tarawların qamtıp alǵan kámil din. Ol insanlardı tek ǵana jaqsı minez-qulıqlı bolıwǵa emes, al ibadatlardı durıs orınlawǵa, halal hám haramdı ajıratıwǵa, óz-ara qatnasıqlarda ádil bolıwǵa da shaqıradı. Mine usı máselelerdi úyreniwshi áhmiyetli islamıy ilimlerdiń biri fiqh ilimi bolıp tabıladı. Fiqh musılman adamnıń kúndelikli turmısında áhmiyetli orın tutadı.
Fiqh iliminiń mánisi
Fiqh arabsha «فقه» sózinen alınǵan bolıp, sózlik mánisi túsiniw, ańlaw hám tereń túsiniw degen mánisti bildiredi. Atama sıpatında bolsa fiqh — sháriyatlıq-ámeliy húkimlerdi olardıń tolıq dálillerin úyrenetuǵın islamıy ilim.
Basqasha aytqanda, fiqh musılman adam qalay ibadat qılıwı, qalay sawda-satıq alıp barıwı, shańaraqlıq qatnasıqlardı qalay jolǵa qoyıwı hám kúndelikli turmısta sháriyat kórsetpelerine qalay ámel qılıwı kerekligin úyretedi.
Fiqh iliminiń tiykarǵı derekleri
Fiqh iliminiń tiykarǵı derekleri tómendegilerden ibarat:
1. Quranı kárim. Islam dininiń tiykarǵı deregi bolıp, onda kóplegen sháriyatlıq húkimler hám turmıslıq kórsetpeler bayan etilgen.
2. Súnnet. Payǵambarımız Muxammad sallallahu alayhi wasallamnıń sózleri, ámelleri hám maqullawları (taqrirleri) fiqh húkimlerin túsiniwde áhmiyetli derek bolıp tabıladı.
3. Ijma'. Belgili bir sháriyatlıq máselede mujtahid alımlardıń bir awızdan juwmaqqa keliwi.
4. Qıyas. Húkimi belgili bolǵan maselege ulıwma sháriyatlıq sebep tiykarında uqsas jańa máseleniń húkimin anıqlaw.
Usı derekler fiqh iliminiń qáliplesiwi hám rawajlanıwında úlken áhmiyetke iye.
Fiqh iliminiń tiykarǵı bólimleri
Fiqh ilimi insan turmısınıń túrli tarawların úyrenedi. Onıń tiykarǵı bólimleri tómendegiler:
1. Ibadatlar fiqhi. Táhárat, namaz, oraza, zakat hám haj sıyaqlı ibadatlardıń húkimlerin úyretedi.
2. Muomalot fiqhi. Sawda-satıq, ijara, qarız, finanslıq qatnasıqlar hám basqa da ekonomikalıq máselelerdi úyrenedi.
3. Shańaraq fiqhi. Neke, erli-zayıplılar qatnasıqları, shańaraq juwapkershiligi, talaq hám miyrasqa tiyisli máselelerdi qamtıydı.
4. Basqa sociallıq hám huqıqıy máseleler. Jámiyettegi qatnasıqlar, adamlardıń huqıq hám minnetlemeleri hám de túrli sháriyatlıq máselelerdi úyrenedi.
Fiqhtı úyreniw arqalı musılman insan óziniń diniy parızların jaqsıraq ańlaydı hám ámellerin durıs orınlawǵa umtıladı.
Fiqh iliminiń áhmiyeti
Fiqh ilimi musılmanlar turmısında úlken áhmiyetke iye. Sebebi adam hár kúni túrli diniy hám ámeliy máselelerge dus keledi. Máselen, namazdı qalay orınlaw, sawdada halal hám haramdı ajıratıw, shańaraqta óz wazıypaların orınlaw sıyaqlı máseleler fiqh arqalı úyreniledi.
Fiqh insandı diniy juwapkershilikti seziwge, basqalardıń haq-huqıqlarına ámel etiwge hám ádil bolıwǵa baǵdarlaydı. Sonday-aq, ol musılmanlardıń óz dinlerin durıs túsiniwleri hám ibadatların ilim tiykarında orınlawlarına járdem beredi.
Islam tariyxında Imam Ábiw Hanifa, Imam Málik, Imam Shofe'iy hám Imam Ahmad ibn Hanbal sıyaqlı ullı alımlar fiqh iliminiń rawajlanıwına úlken úles qosqan. Olardıń ilimiy miyrası musılmanlar ushın áhmiyetli derek bolıp xızmet etip kelmekte. Oraylıq Aziyada da hanafiy mazhabı keń tarqalǵan bolıp, Burhoniddin Marǵınoniy sıyaqlı allamalar aymaqtıń islamıy ilim-pán rawajlanıwına úlken úles qosqan.
Juwmaq
Juwmaqlap aytqanda, fiqh — musılman insannıń diniy hám ámeliy turmısın tártipke salıwǵa xızmet etetuǵın áhmiyetli islamıy ilim. Ol ibadatlardı durıs orınlaw, halal hám haramdı parıqlaw, adamlar menen jaqsı qatnasıqta bolıw hám de sháriyatlıq húkimlerdi ańlawǵa járdem beredi.
Sonlıqtan fiqh ilimin úyreniw hár bir musılman ushın áhmiyetli. Adam fiqhtı qanshelli jaqsı bilse, óziniń diniy wazıypaların sonshelli sanalı túrde orınlawǵa umtıladı. Fiqh ilimi tek ǵana diniy bilim emes, al juwapkershilikli, ádil hám ádepli turmıs keshiriw ushın da áhmiyetli jol-joba bolıp tabıladı.
Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy orta arnawlı islam bilim jurti oqitiwshisi Ilyas Sabirbaev Asematdinovich.