Mahmudxoʻja Behbudiy (1875–1919) — XIX asr oxiri va XX asr boshlarida yashab ijod etgan, oʻzbek millatining buyuk farzandi, marifatparvar, jadidchilik harakatining yirik namoyondalaridan biri hisoblanadi. Uning hayoti va faoliyati milliy uyǵonish, zamonaviy talim, ilm-fan va islohotlar yoʻlidagi fidokorlik namunasidir.
Hayoti va talimi
Mahmudxoʻja Behbudiy 1875 yili Samarqand shahrida tuǵilgan. U ilk talimni mahalliy madrasalarda olgan, keyinchalik esa turli islomiy ilmlar bilan bir qatorda, jahon ilm-fanidan ham xabardor boʻlib bordi. U fors, arab va rus tillarini oʻzlashtirdi, bu esa unga turli manbalardan foydalanish imkonini berdi.
Jadidchilik harakati va marifat tarǵiboti
Behbudiy jadidchilik harakatining asoschilaridan biri sifatida yangi usuldagi maktablarni tashkil etishga katta hissa qoʻshdi. U eski ananaviy talim tizimini zamonaviy fanlar bilan boyitish, yosh avlodni dunyoqarashli, savodli, ilǵor fikrli etib tarbiyalashni maqsad qilgan.
U “Tarjimon”, “Shoʻroi Ulamo”, “Hurriyat”, “Samarqand”, “Oyina” kabi nashrlarda maqolalar yozib, xalqni bilim va erkin fikr sari davat etdi. 1913 yilda “Oyina” jurnaliga asos soldi, bu jurnal Markaziy Osiyodagi ilk ilmiy-marifiy nashrlardan biri sifatida etirof etiladi.
Ijtimoiy va siyosiy faoliyat
Behbudiy faqat talim emas, balki ijtimoiy-siyosiy sohalarda ham faol boʻlgan. U xalqning erkinligi, adolatli jamiyat qurilishi va milliy uyǵonish ǵoyalarini ilgari surgan. Turkistondagi siyosiy mustamlakachilikka qarshi chiqib, xalqni oʻz haq-huquqlari uchun kurashishga chorlagan.
Sahna sanati va dramaturgiya
Mahmudxoʻja Behbudiy oʻzining “Padarkush” (1911) asari orqali milliy dramaturgiya asoslarini qoʻygan. Bu asar jamiyatdagi illatlar, savodsizlik, irqchilik, adolatsizlik kabi muammolarni koʻtargan va tamoshabinlarda fikr uyǵotgan.
Fojiali oʻlim
1919 yilda Buxorodagi siyosiy oʻzgarishlar paytida Behbudiy Turkistondagi diniy mutaassiblar tomonidan nohaq ravishda qatl etildi. Uning oʻlimi millat uchun katta yoʻqotish boʻldi, ammo qoldirgan manaviy merosi bugungi kunda ham qadrlanmoqda.
Xulosa
Mahmudxoʻja Behbudiy — milliy marifat va taraqqiyotning yoʻlboshchisi. Uning faoliyati, ǵoyalari va qurbonligi bugungi kun yoshlariga bilim olish, vatanparvarlik va jamiyat uchun xizmat qilishda ulkan ilhom manbaidir. Uning nomi va ishlari har doim xalq xotirasida tirik qoladi.
Bilim yurti mudarrisi S.Jiyemuratov