«Tirilediń duwa hám sadaqalarınan ólgenlerge máp bar».
Sholıw: Áhli súnna wa jamaa ólgenler tirilerdiń qılǵan ámelinen máp alıwına kelisim qılǵan.
Musılmanlardıń onıń haqqına qılǵan duwaları, aytqan istiǵfar-ları hám onıń atınan qılǵan sadaqaları hám hajları buǵan mısal.
Dene ibadatınıń sawabı ólgenge jeteme, joq pa, degen máselede tartıs bolǵan.
Dene ibadatı oraza, namaz, Quran qıraatı hám zikirge uqsaǵan nárse-lerden ibarat.
- Ábiw Hanifa, Ahmad ibn Hanbal hám jumhur (kópshilik) "Dene ibadatı sawabı ólgenge jetedi", degen.
- Shafeiy hám Málik "Jetpeydi" deydi.
Ólgenge ózinen basqanıń ámeliniń sawabı jetiwine dálil Quranda, Súnnette, Ijmada hám Qiyasta bar:
Qurannan dálil:
ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛ ﭜ
"Olardan keyin (dúnyaǵa) kelgenler: "Ya Rábbimiz! Óziń bizlerdi hám bizlerden aldın iyman menen ótken birádarlarımızdı keshir", deydi" (Hashr súresi, 10-ayat).
Allah taala bul ayatta ózinen aldın ótken móminlerge maǵfirat sora-ǵanlardı maqtap atır. Bul bolsa ólgenler tirilerdiń istiǵfarınan máp alıwına dalalat qıladı.
Súnnetten dálil:
Imam Ábiw Dawıttıń "Sunan" kitabında Usman ibn Affan razıyalla-hu anhudan tómendegi hádis ráwiyat qılınadı:
"Payǵambar sallallahu alayhi wa sallam óli kómilgennen keyin tóbesinde turıp, "Birádarıńızǵa istiǵfar aytıń. Oǵan bekkemlik sorań. Sebebi ol házir soraw qılınadı", der edi".
Sonday-aq, Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallamnan qábirler-di ziyarat qılǵan waqıtta ólgenlerge duwa qılıw haqqında hádisler kelgen.
Imam Muslimniń "Sahih" kitabında kelgen hádis buǵan mısal:
"Aysha anamız razıyallahu anha Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallamnan: "Qábir áhillerine istiǵfar aytsańız, ne deysiz?" dep soradı.
Ol sallallahu alayhi wa sallam bılay juwap bergen: "Ássalamu alaykum, háy mómin hám musılmanlar dıyarı áhli. Allah bizlerden hám sizlerden aldın ótkenlerdi hám keyin qalǵanlardı reyim qılsın. Hám álbette, bizlerde sizlerge kelip qosılamız".
Ijmadan dálil:
Islam úmmetiniń itibarlı tiykarǵı bólimi jám bolıp, ólgenge janaza namazındaǵı duwanı dálil qılıp, "Meyit tirilerdiń duwasınan máp aladı", degen.
Janaza namazındaǵı duwalar málim hám belgili. Olar óz áhli menen. Ólgen erkek, hayal hám náresteler ushın bólek duwalar barlıǵınıń ózi bul duwalardan qaytıs bolǵanlarǵa máp bar ekenin kórsetedi.
Qiyastan dálil:
Dene ibadatı bolǵan duwa ólgenge máp bergeninen keyin oraza, namaz sıyaqlı basqa dene ibadatlar da máp beriwi turǵan gáp. Sebebi arada parıq joq. Onıń ústine, basq dene ibadatlar da máp beriwi haqqında hújjet hám dáliller bar.
Sadaqanıń sawabı jetiwine dálil
- "Bir kisi Rasulullah sallallahu alayhi wa sallamnan: "Háy Allahtıń Rasuli, anam tosattan qaytıs boldı. Bilemen, eger sóylese, sadaqa qılar edi. Onıń atınan sadaqa qılsam, oǵan ájri (sawabı) bolama?" dep soradı. Ol sallallahu alayhi wa sallam: "Awa!" dep juwap berdi".
Buxariy hám Muslim Aysha razıyallahu anhadan ráwiyat qılǵan.
- Sad ibn Ubada razıyallahu anhu Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallamnan: "Háy Allahtıń Rasuli, anam men joq waqtımda qaytıs boldı. Onıń atınan sadaqa qılsam, oǵan payda bere me?" dep soraǵanında, Rasulullah sallallahu alayhi wa sallam: "Awa", dep juwap berdi. Sonda Sad razıyallahu anhu: "Sizdi gúwa qılaman, ónimli baǵım onıń atınan sadaqa", dedi".
Buxariy Ibn Abbastan ráwiyat qılǵan.
Orazanıń sawabı jetiwine dálil:
Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam: "Kim qaytıs bolıp, moynında oraza tutıw bolsa, onıń atınan waliysi oraza tutadı", degen.
Buxariy hám Muslim ráwiyat qılǵan.
Hajdıń sawabı jetiwine dálil:
"Sahihi Buxariy"de Ibn Abbastan ráwiyat qılınǵan hádiste tómendegiler aytıladı: "Juhayna qáwiminen bir hayal Rasulullah sallallahu alayhi wa sallamnıń aldına kelip: "Anam haj qılıwdı názr qılǵan edi. Haj qılmastan qaytıs bolıp qaldı. Onıń atınan haj qılsam bolama?" dedi.
Ol sallallahu alayhi wa sallam: "Onıń atınan haj qıl. Ayt-shı, anańnıń qarzı bolǵanda, ótermediń? Allahtıń qarızın da óteńler. Allah opa qılıwǵa haqlı", dedi".
Sonday-aq, musılmanlar ólgen adamnıń qarızın basqa birew, hátte bóten adam tólep qoysa, onıń moynındaǵı qarız ketiwine ijma qılǵan.
Bunıń dálili Ábiw Qatadanıń hádisi.
Ábiw Qatada razıyallahu anhu bir óliniń eki dinar qarızın óz moynına alǵan. Keyin sol eki dinardı iyesine bergende, Rasulullah sallallahu alayhi wa sallam:
"Endi (ólgenniń) terisi suwıdı", degen.
Ál-Hákim ráwiyat qılǵan.
Oraza hám hajdıń sawabı jetkenindey, haq almastan, xalıs Quran qıraat qılıp, sawabı ólgenge baǵıshlansa, onıń sawabı da jetedi.
Eger "Bul is ótkenler ishinde málim bolmaǵan. Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam da bunı qılıwǵa jol-joba bermegen-ǵo!" degen qarsılıq bolsa, juwap sol, eger qarsılıq qılıwshı haj, oraza hám duwanıń sawabı jetiwin moyınlaytuǵın bolsa, bular menen Quran qıraatı sawabınıń jetiwi arasında ne parıq bar? Ótkenlerdiń bul isti qılmaǵanı sawaptıń marhumlarǵa jetpewine dálil emes.
Rasulullah sallallahu alayhi wa sallam basqanıń atınan oraza tutıw, haj hám sadaqa beriwge jollaǵan, qıraatqa bolsa jollamaǵan, degen qarsılıq bolsa, oǵan juwabımız tómendegishe:
"Rasulullah sallallahu alayhi wa sallam sebepsiz, áwel bastan jolla-ǵanında, qıraattıń sawabı jetpewine dálil bolıwı múmkin edi. Haqıyqatta bolsa onday bolmaǵan. Adamlar ólgen shaxs atınan oraza tutıw, haj qılıw haqqında sorap kelgeninde ruqsat bergen. Bul bolsa basqa nárseler qaytarılǵan, degeni emes. Eger bir adam Quran qıraatı haqqında soraǵanında, ruqsat bergen bolar edi".
Qıraat sawabın Rasulullah sallallahu alayhi wa sallamǵa baǵıshlaw-ǵa kelsek, mutaaxxir ulamalardan bazıları bul isti mustahab degen, bazıları bidat degen. Al, sahabalar bunday qılmaǵan hám ózi sondaq-hám Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallamǵa onıń úmmetlerinen hár biriniń jaqsı ámeliniń sawabı – Quran qıraatı ma, basqası ma – jetip turadı. Sebebi ol úmmetlerin jaqsı islerge dalalat qılǵan hám jollap qoyǵan.
Ólgenniń atınan oraza tutıw, haj hám sadaqa qılıwdıń málim kórinisi bolmaǵanınday, Quran qıraatınıń da málim kórinisi yaki shárti joq. Ólgen adamǵa sawap bolıwın qálegen adam ózi tiláwat qılıp, duwa menen sawabın baǵıshlap qoyaberedi.
Biraq Quran tiláwat qılıp, sawabın meyitke baǵıshlawı ushın birewdi jallap alıwdı ótken ázizlerden hesh kim qılmaǵan. Ulamaları-mızdan birewi de bul iske buyırmaǵan, ruqsat ta bermegen. Ámel Allah ushın xalıs bolǵanda ǵana sawap hasıl boladı. Ájir-haq alıw ushın jallanǵan adamnıń qıraatı bolsa xalıs emes. Onnan meyitke baǵıshlay-tuǵın sawap ta hasıl bolmaydı.
Sonıń ushın da imamlardan birewi de "Oraza tutıp, namaz oqıp, sawabın meyitke baǵıshlaw ushın birew jallap alınadı", demegen.
"Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy" orta arnawlı islam
bilim jurtı oqıtıwshısı: Smamutov Kayratdin