Ábiw Nasır Farabiy Otırar qalasında (Házirgi Qazaqstannıń Shımkent wálayatı aymaǵında jaylasqan qala) hijriy 256-jılı (miladiy 873-jılı) tuwıldı. Onıń ákesi áskeriy sárkarda edi. Jas hám zeyinli Ábiw Nasır ilimge erte qızıqtı, arab, parsı tillerin tolıq mengerdi. Farabiy sanskrit (áyyemgi hind tili) tilin úyrendi hám onı tereń ózlestirdi. Ol túrkiy xalıqlardan bolıp, túrkiy tillerdi de jaqsı biletuǵın hám jaslayınan túrli tillerdi hám ilimlerdi puqta iyelegen edi. Ol kóbinese Baǵdadta jasaǵan. Arab tilin oǵada jaqsı biletuǵın, kóbirek filosofiya, logika hám diniy ilimlerge qızıǵatuǵın edi.
Farabiy kóp ilimlerdi jaqsı ózlestirgen enciklopedist alım edi. Ol filosofiya, logika, teologiya, ádeptanıw, siyasat, astronomiya, ximiya, muzika hám basqa ilimlerge tiyisli kitaplardı jazǵan.
Ábiw Nasır Farabiy ataqlı awdarmashı Ábiw Bishr Matta menen birge Aristoteldiń miynetlerin awdarma qıldı hám onı ilimiy sholıwlar menen bayıttı.
Sonnan keyin oǵan «al-Muallim as-saniy» («Ekinshi muǵallim») hám «Shıǵıs Aristoteli» ataǵı berildi. Ábiw Nasır Farabiy ilim izlep Samarqand, Buxara, Hirat, Ǵazna, Harran, Sham hám jáne kóplegen musılman qalalarında boldı.
Farabiy birinshi bolıp Allah taalanıń barlıǵına álemdi dálil etip keltirmey, Allahtıń bar ekenin jalǵız aqılıy dálil menen dálillewdiń jańasha usılın taptı. Ol bar nárselerdi ekige – wujudi mumkin hám wujudi wajibke bóledi. Mumkinul wujud dúnyadaǵı bar nárseler bolıp, olardıń bar bolıwı múmkin bolǵanınday, bolmawı da múmkin. Olarǵa qarasaq, ayırımları joq bolıp, ornına basqaları payda bolıp atırǵanın kóremiz.
Áne solar basqa nárseniń tásiri sebepli ózgeredi hám almasadı. Olardıń hár birine óz aldına názer salsaq ta tap sol jaǵdaydı kóremiz. Bul dizbektiń aqırǵı noqatı bolıwı kerek. Áne sol aqırǵı noqat, barlıq mumkinul wujudlardıń barıp taqalatuǵın noqatı wajibul wujud – bar bolıwı shárt bolǵan, ol bolmasa, basqa nárseler bolmaytuǵın nárse.
Farabiydiń filosofiyasında Allah – wajibul wujud. Bul aqılıy dálilge kóre, wajibul wujud tómendegi sıpatlarǵa iye:
Allah taalanı táriyplew múmkin emes.
Allah taala jalǵız, sherigi joq.
Sonday-aq, Farabiy álemniń jaralıwı, nápsi, aqıl, nubuwwat hám itiqadqa tiyisli taǵı basqa máselelerde de filosofiyalıq oy júrgizgen.
Ábiw Nasır Farabiy 260 tan zıyat ilimiy miyras qıldı. Olardan ayırımları tómendegiler:
«Risala fiy azail insan»;
«Risala fiy azail haywan»;
«Risala fir-raddi ala Jalinus fiyma nakaza fiyha Arastutolis»;
«Kitabun fiy aroi áhlil Madiynatil fazila»;
«Risala fil millatil fazila»;
«Taliyqat»;
«Risala fiy tahsilis-saadat»;
«Risala uyunil-masail»;
«Risala al-Mufarraqat»;
«Risala fiy masnil aql» htb.
Farabiydiń kitapları eki túrge bólinedi. Birinshisi: filosofiya hám basqa tarawlarǵa jazılǵan kitaplar. Ekinshisi: Platon, Aristotel hám olardıń izinen barǵan alımlardıń kitaplarına jazǵan sholıwlar. Ayırım izetrlewshiler bul kitaplardıń sanı qırq danaǵa jetkenin aytadı.
Ábiw Nasır Farabiy hijriy 336-jılda (miladiy 950-jılı) Damashq qalasınıń qasındaǵı awıllardan birinde qaytıs boldı.
Karamatdin Najimatdinov
Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy
orta arnawlı islam bilim jurtı mudarrisi