«Qońsı» degende úyi-jayı, baǵı yamasa dúkanı jaqın insanlar názerde tutıladı. Bir sóz benen aytqanda háwli qońsı, baǵ qońsı hám dúkan qońsıǵa uqsas qońsılar bolıwı múmkin. Sháriyatta jaqsılıq qılıw, jamanlıq qılmaw názerde tutılǵan qońsılar kimler degen soraw tuwıladı. Islamda jámiyetlik baylanıslar haqqında sóz etkende, qońsıshılıq baylanıslarına úlken áhmiyet beriledi. Usı baylanıslardı shıraylı tárizde alıp barıw haqqındaǵı táliymatlar usınıladı. Bul táliymatlar bolsa, Islam dininiń jámiyetlik baylanıslardı iyman hám gozzal baylanıs tiykarında alıp barıwǵa qaratqan itibarınan kelip shıǵadı.
Allah taala Nisa súresinde:
وَاعْبُدُواْ اللّهَ وَلاَ تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالجَنبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالاً فَخُورًا
«Al ata-analarǵa jaqsılıq qılıń! Sonday-aq, aǵayin-tuwısqanlarǵa, jetimlerge, miskinlerge, aǵayin qońsılarıńızǵa, aǵayin emes qońsılarıńızǵa, qasıńızdaǵı joldaslarıńızǵa, jolawshılarǵa hám qolıńız astındaǵılarǵa jaqsılıq qılıń!»
Bul ayatı káriymada Allah taala bir qansha topar adamlarǵa, solardan jaqın qońsılar hám jan qońsılarǵa jaqsılıq qılıwǵa buyrıq berip atır. Mufassir alımlar usı ayatta zikir etilgen «jaqın qońsını» tuwısqan qońsı, yaǵnıy jaqınlıǵı bar qońsı, «jan qońsını» tuwısqanshılıǵı joq qońsı dep túsindiredi.
Qońsıǵa jaqsılıq qılıw haqqındaǵı islam dinindegi táliymatlar dúnyadaǵı hesh bir dinde ushıraspaytuǵın kórsetpeler esaplanadı. Insan balası kúndelikli mámile qılıp turatuǵın insanlarınıń ishine álbette qońsılar da kiredi. Kerek bolsa, músiybet jetkende hám quwanıshlı kúnlerinde onıń menen birge turatuǵın insanlar qońsılar esaplanadı. Eger bir bendege jaqsı qońsı berilgen bolsa, oǵan kóp jaqsılıqlar inám etilgen boladı. Kerisinshe jaman qońsı bergen bolsa, basıńızǵa hár túrli táshwishlerdiń túsiwine sebep boladı. Qońsıǵa jaqsılıq qılıw haqqında Payǵambar alayhissalamnan bir qansha hádisi sháriyfler kelgen bolıp, olardan Aysha razıyallahu anhudan ráwiyat qılınǵan hádisi sháriyfte:
عن عائشة رضي الله عنها قالت : قال النبي ﷺ : “ما زال يوصيني جبريل بالجار ، حتى ظننت أنه سيوَرثه رواه البخري ومسلم والترمذي
«Nábiy sallallahu alayhi wa sallam: «Jábreyil maǵan qońsı haqqında sonshelli kóp wásiyat qıldı, men ol miyrasqa da sherik bola ma dep oylap qaldım», dedi. ImamBuxarıy, ImamMuslim, ÁbiwDawıthámImamTermiziylerráwiyatqılǵan.
Nafe ibn Ábdulharistan ráwiyat qılınadı: «Nábiy sallallahu alayhi wa sallam: «Keń úy, salih qońsı hám jaqsı kólik musılman insannıń baxtı esaplanadı» dedi.
Joqarıda ótken Quranı káriym hám hádisi sháriyflerde qońsınıń kim ekenligi hám olar menen mámileni jaqsı qılıw jámiyette musılman ushın tiykarǵı baylanıslardan biri ekenligi atap kórsetilgen. Endi qońsılar menen mámile qılǵan waqıtta kerek bolatuǵın ádeplerge toqtalıp ótetuǵın bolsaq, olar:
- qońsıǵajaqsılıqqılıwhámonıkórgendesálemlesip, hal-ahwalınsoraw;
- jaqsıislerdeoǵanjárdemberip, oǵankeletuǵınjamanlıqlardıqaytarıw;
- qońsıǵazıyanbermew, oǵantekjaqsılıqqılıw;
- qońsımenenkóriskendeashıqjúzlibolıpsáwbetlesiw, olarǵaawqatúlesipturıw;
- qońsınıńmútájligitúsipsizdińaldıńızǵaqarızsorapkelgenwaqtında, imkániyatıńızbolsaoǵanqarızberiw. Bulqońsıńızdıńsizgedegeniseniminińartıwınasebepboladı;
- qońsıńıznawqasbolǵanındaonıbarıpkóriw;
- qońsıqaytısbolsa, onıńjanazamáresimindeqatnasıw;
- qońsıńızdıńúyindequwanıshlıwaqıyajúzberse, birgeliktequwanıshınasherikbolıw;
- qońsıńızqateisqılıpqoysa, onıkeshiripjiberiw;
- qońsıńızdıńúyine, shańaraqaǵzalarına, qızlarınahámháyelineqaramaw;
- qońsıńızdıńsırlarınheshkimgeaytpaw;
- qońsıńızdıtelevizordıńyamasaradionıńdawısınbálentletipmazasınalmaw;
- qońsıńızótetuǵınjoldıtarqılıpqoymawhámonıńúyinińaldınashıǵındıtaslamawyamasashıǵındısuwlarıntókpew;
Joqarıda zikir etilgenlerden basqa da, bir qansha kóplegen qońsıshılıq ádepleri bar. Álbette, hár bir musılman insan bul ádeplerge jeke ózi ámel etip qoymastan shańaraq aǵzaların da bul ádeplerge ámel etiwge shaqırıwı hám bul ádeplerdi úyretip barıwı tiyis. Allah taala bárshelerimizdi qońsılarımızǵa jaqsı múnásebette bolıp, tınısh-tatıw jasaw baxtın nesip etsin!Jalalatdin Abdirazakov, Nѳkis «Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy» orta arnawlı islam bilim jurtı direktorı