Allah taala Quranı káriymde ata-anaǵa jaqsılıq etiwge buyırıp bılay deydi:
«Biz insandı ata-anasına jaqsılıq etiwge buyırdıq» (Ahqof súresi, 15-ayat).
Ata-anaǵa jaqsılıq etiw tómendegi túrlerge bólinedi:
— Ata-ana xızmetlerin qalıs niyet penen islew;
— Ata-ananı jaqsı kórip ullılaw;
— Sháriyatta qaytarılmaǵan islerde mudamı olarǵa itaat etiw;
— Ata-ananı quwandıratuǵın islerdi qılıw;
— Ata-anadan aldın awqatlanbaw;
— Ata-ananıń aldına kiriwde de, shıǵıwda da sálem beriw;
— Ata-ananıń aldında dawıstı kótermew;
— Ata-ana ushın mal-múlkin sarplaw;
— Ata-ana jaqsı kóretuǵın adamlarǵa da jaqsılıq etiw;
— Saparǵa ata-ananıń duwaların alıp shıǵıw;
— Ata-ananı atları menen shaqırmaw;
— Ata-ananı kemsitetuǵın islerden saqlanıw.
Dúnyadan ótkennen soń da ata-ananı razı qılıw zárúr boladı. Bunı úsh nárse menen orınlaw múmkin boladı:
1. Perzent Jaratqannıń buyırǵanına ámel qılıp, qaytarǵanlarınan qaytsa – jamanlıqlardan tıyılsa, solih (jaqsı, tuwrı) bolsa... (marhum ata-ana razı boladı). Sebebi, ata-ana perzentleri solih bolǵanınan quwanǵanınday basqa nárseden quwanbaydı.
2. Olardıń aǵayinlerin, dosların zıyarat etiw menen.
3. Ata-ana ushın Jaratqannan keshirim – maǵfirat tilew menen olar ushın (olardıń atına yaki olar atınan) sadaqa beriw hám jaqsılıq (ihsan) qılıw menen.
Hádisi sháriypte de ata-ana haqı zikir qılınǵan:
Bir kúni bir adam Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallamnıń aldına kelip: “Ya Rasulullah! Anam júdá qartayıp qaldı. Baladay bolıp qaldı. Nárestelerge uqsaǵan islerdi qıladı. Ornınan tura almaydı. Oǵan óz qolım menen awqat beremen. Suwdı da óz qolım menen ishiremen. Taháratına járdem beremen. Soń jaynamazına arqalap kóterip alıp baraman. Qálegen jerine kóterip alıp baraman. Ya Rasulullah, anamnıń haqın ótey aldım ba, razı ete aldım ba, joq pa?”, dep soradı.
Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam: “Anańnıń haqınıń júzden birin de ótey almaǵansań”, – dedi.
Ol adam: “Nege? Men anamnıń aytqanın eki qılmayman-ǵoy”, dedi.
Sonda Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam: “Anań saǵan: “Ulım ósip-ónsin, ullı adam bolsın”, dep xızmet etip kóterip júrgen. Al, sen oǵan: “Endi anamnıń ómiri az qaldı. Jaqında qaytıs boladı”, dep xızmet etip atırsań. Bul xızmetlerdiń niyetleri arasında aspan menen jerdey parıq bar. Sonıń ushın sen anańa qansha xızmet etseń de haqın orınlay almaysań. Bunı jaqsılap bilip al, hesh bir perzent ata-anasınıń haqın ótey almaydı. Bunı jaqsılap bilip al, sen anańa xızmet etiwińdi Allah taala buyırǵan hám bunıń ushın sen ullı sawaplarǵa eriseseń. Ata-ananıń razılıǵın alǵan adam anıq Allah taalanıń razılıǵına erisedi”, deydi.
Ulamalarımız ómirinde de ata-ananı qádirlew tuwrısında úlgili waqıyalar bolǵan.
Bir jigit ulamalardan birinen:
"Ata-anam ushın beriwim múmkin bolǵan eń abzal sawǵa ne?" dep soradı. Ulama juwap berip: "Solih (jaqsı) bolıwıń olarǵa eń jaqsı sawǵa boladı" dedi. Bul haqqında oylap kór hám ata-anaǵa jaqsılıq qılıwshı solihlardan bolıw ushın qattı tırıs.
Basqa ráwiyatta, bir Shayxtıń aldına shákirtlerinen biri kelip:
— Ustaz, duwalarım qabıl bolmay atır nege bunday bolıp atır eken? — dep soradı... Shayx:
— Ata-anań bar ma? — dep soradı.
Shákirt jigit:
— Awa bar, Allahqa shúkir ata-anam tiri...
Shayx kúlip:
— Men sennen ata-anań tiri me dep soramadım. Ata-anań bar ma? Qılıp atırǵan duwalarıńda ata-anań da bar ma? - dep soradım.
Shákirt basın iyip:
— Yaq, ata-anamdı duwalarımda zikir qılmas ekenmen - dep, ne ushın duwaları ámelge aspay atırǵanın ańlap, shayxtıń aldınan shıǵıp ketipti.
Ázizler, ata-anamız tiri bolsa da, qaytıs bolǵan bolsa da olardıń haqlarına jaqsı duwalar qılıw májbúriyatımız bar. Sonı hesh waqıt umıtpayıq!
Hámmemiz ata-analarımız razı bolatuǵın perzentlerden bolıwımızdı Allah nesip etsin!
Jalalatdin Abdirazzaqov, Nѳkis Muhammad ibn Axmad al Beruniy medresesi direktorı.