Mázhabsızlıq - bul halıq arasına alawızlıq salıw ushın qáliplestirilgen buzǵınshı idealogiya bolıp tabıladı. Olardıń niyeti hámme jerde fitna shıǵarıp, ózleri qálegendey dúnya ellerindegi tınıshlıqtı joq qılıw hám bunıń arqasınan ózleriniń jawız niyetlerin ámelge asırıw bolıp esaplanadı. Ashınarlısı, bul fitnalarǵa bilip-bilmesten qosılıp qalıp atırǵanlar bar. Jurt tınıshlıǵın joq qılıw ushın fitna qozǵaw keshirilmes gúna ekenin hámme bilip alıwı kerek.
Baqara súrsei 191-ayatında: «Fitna (alawızlıq) óltiriwden de jamanıraq». Al, Baqara súresi 217-ayatında bolsa: «Fitna (alawızlıq adam) óltiriwden de úlkenirek (gúna)», delingen.
Zamanımız alımlarınan biri marhum Áliy Sabuniy rahimahullah bul ayattı óziniń «Táfsirul wazih ál-muyassar» kitabında tómendegishe táfsir qılǵan: «Musılmandı dininde fitnaǵa salıw (tınıshlıǵın buzıw) Allahtıń aldında adam óltiriwden de úlkenirek». Demek, fitna shıǵarıw, eldiń tınıshlıǵına iritki salıw Allah taalanıń aldında adam óltiriwden de kóre úlkenirek gúna eken.
Fitna waqtında musılman adam ne qılıw kerek? Bunı tómendegi hádisten bilip alamız:
Ábiw Hurayra razıyallahu anhu ráwiyat qılǵan hádiste bunday delingen: “Keleshekte fitnalar boladı. Ol fitnalar kelgene, otırǵan adam turǵan adamnan jaqsı, turǵan adam júrgen adamnan jaqsı, júrgen adam (fitnaǵa qarap) júgirgen adam jaqsı. Kim fitnaǵa qızıǵıp, oǵan háreket etse, (fitna) onı ózine tartıp alıp nabıt qıladı. Kim onnan qashıp qutılatuǵın jer tawsa, sol jerden pana tapsın (fitnaǵa aralaspasın)” (Imam Buxariy hám Imam Muslim ráwiyatı).
Demek, fitnalar bolıp turǵan waqıtta musılman adam ámel etiwi kerek bolǵan Islam ádepleri hádiste kelgenindey tómendegiler eken.
* Quran hám súnnetke eriw, ekewin bekkem uslaw;
* Allah taaladan fitna hám oǵan jaqınlastıratuǵın hár bir nárseden uzaq qılıwın, alaawızlıq, kelispewshilik, jeńilteklik hám din aqıydalarına keri is yaki buzıq jollardan saqlawın sorap duwa qılıw;
* ulamalar eteginen uslap, olardıń ilimlerinen payda alıp, ótken solih adamlardıń jolların uslaw;
* jumsaqlıq, asıqpaw, kemtar hám mláyım bolıw, ǵázep hám hawlıqpadan saqlanıw.
Usı kórsetpelerge ámel etsek, fitna waqtında haqıyqıy musılmannınń isin qılǵan bolamız. Eger hámme usı kórsetpelerge ámel etse, shıqqan fitna az waqıtta óz-ózinen joq bolıp ketedi.
Hár bir ózin húrmet qılǵan xalıq búgingi kúnin oylawı menen birge keleshegi haqqında da qayǵıradı. Al, biziń keleshegimiz jaslar. Eger bizden perzentlerge abat jurt miyras qalıwın qálesek, jaslarımızǵa, olardıń tárbiyasına biypárwa bolmawımız kerek. Sebebi, házir bir xalıqtı ózine qul qılmaqshı bolǵanlar urıs qılmaydı, al sol xalıq ámel etip kelgen mıń jıllıq qádiriyatlar hám áhmiyetli tiykarlardı joq qılıwǵa háreket etedi. Jaslardıń watanǵa bolǵan muhabbat, dinine húrmet hám shańaraq muqaddesligi haqqındaǵı túsiniklerine zıyan jetkeriw háreketinde boladı. Bul jolda olar qolında bar hámme imkaniyatlardan paydalanadı. Internet, muzıka, missionerlik, kino hám hátteki multfilmler de olardıń qolında quralǵa aylanadı, biz sezbegen halda shańaraǵımızǵa da suǵılıp kiredi. Bul máselede ákelerdiń moynında úlken juwapkershilik bar.
Ayyub ibn Muwsa razıyallahu anhu ákesinen, ol da ákesinen ráwiyat qıladı: Rasulullah sallallahu alayhi wa sallam ayttı: “Áke perzentine shıraylı ádepten kóre jaqsıraq sawǵa (mal-dáwlet) bere almaydı” (Imam Termiziy ráwiyatı).
Perzentlerimiz tárbiyasın “bir gáp bolar”, dep óz halına taslap qoya almaymız. Olarǵa úzliksiz ráwishte, túrli ádepler, jaqsı-jaman, sawap-gúna, hadal-haram, rasgóylik hám páklik, watanǵa sadıqlıqtı úyretip barıwımız kerek. Al, úyretiw ushın aldın ózimiz qolımızǵa kitap alıp, oqıwımız, ádep úyreniwimiz kerek. Balalarǵa ádepti ámelde kórsetip beriwimiz kerek boladı. Áne sonda ákelik wazıypasın orınlaǵan bolamız.
«Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy» atındaǵı orta arnawlı islam bilimlendiriw mákemesi oqıtıwshısı Nizamatdinov Esengeldi.