MUHAMMMAD IBN AHMAD AL-BERUNIY” ORTA ARNAWLÍ ISLAM BILIM JURTÍ

Bilim jurtında talabalar zaman talaplarına say bilim alıwı ushın barlıq qolaylıqlar jaratılǵan. Atap aytqanda, eń zamanagóy oqıw quralları menen támiyinlengen oqıw xanaları, málimleme-resurs orayı, dáretxana, asxana, jataqxana, sport zalı, mini futbol maydanshası, salamatlıq xanası, shashtárezxana bar.

“Quranı kárim hám tájwid” pullı oqıw kursları

Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń “Diniy-aǵartıwshılıq tarawınıń jumısın túpkilikli jetilistiriw ilajları haqqında”ǵı 2018-jıl 16-apreldegi PP-5416-sanlı Pármanı menen tastıyıqlanǵan ilajlar Baǵdarlamasınıń 6-bántinde belgilengen wazıypalardıń orınlanıwın támiyinlew maqsetinde Ózbekstan musılmanları mákemesiniń 2018-jıl 30-apreldegi 01A/056-sanlı buyrıǵı tastıyıqlanǵan. Usı múnásibet penen Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy medresesinde 2018-jıl 10-iyunnan baslap “Quranı kárim hám tájwid” úyretiw boyınsha pullı oqıw kursları shólkemlestirildi.

Málimleme resurs orayı

Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy” orta arnawlı islam bilim jurtınıń málimleme resurs orayı fondında jámi 17756 kitap saqlanbaqta. Sonnan, 1505 ulıwma bilimlendiriw ádebiyatları, 4085 arnawlı pánlerden sabaqlıqlar, 764 sociyallıq-ekonomikalıq ádebiyatlar, 7340 ilimiy-ǵalabalıq ádebiyatlar, 919 elektron ádebiyatları quraydı.

Kurslar

2018-jıl 10-iyunnan baslap “Quranı kárim hám tájwid” úyretiw boyınsha pullı oqıw kursları shólkemlestirildi.

Talabalar

Búgingi kúnge kelip bilim jurtında 148 talabaǵa 21 oqıtıwshı tárepinen tálim-tárbiya berip kelinbekte.

Jetiskenliklerimiz

Bilim jurtı oqıtıwshıları hám talabaları ótkerilip kelinetuǵın túrli tańlawlarda qatnasıp joqarı orınlardı iyelep kelmekte.

Awqatlanıw ádebi

Insan salamatlıǵı negizinde awqatlanıw ádebine sonday-aq bárshe ádeplerge tolıq ámel etiwi menen baylanıslı. Xalqımız “Awırıw astan”-dep biykarǵa aytpaǵan.

Dinimizde hár bir istiń ózine tán ádebi bolǵanınday awqatlanıwdıń da ózine tán ádepleri bar. Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Álbette men ádep-ikramlılıqtı joqarı shıńına jetkeriw ushın jiberildim» degen. Awqatlanıw ádebi de sol ádep-ikramlılıq qaǵıydalarınıń biri esaplanadı.

Hár qanday adam jasaw ushın jeydi, jew ushın jasamaydı, awqattı jasaw mútájliklerinen biri dep biledi. Islam sóziniń mánisi salamatlıq eken, tuwrı awqatlanıw bolsa salamatlıq girewi. Islamda awqatlanıwdıń kóplegen ádepleri bar, solardan keltirip ótemiz.

Bul ádeplerden birinshisi awqattan aldın hám keyin eki qoldı juwıw. Bul ámel diniy tálimatlar arasına qosılǵan hám ol «bereket» dep atalǵan. «Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Awqattıń bereketi onnan aldın (eki qoldı) hám onnan keyin (eki qoldı) juwıw», - dep aytıp ótken». Awqattı qol menen yaki qasıq penen jeliniwine qaramastan adam birew menen qol alısıp kórisiwi, murnın qaǵıwı, denesin sıypawı múmkin, bul óz gezeginde hár qıylı mikroblardıń insan qolına jabısıp alıwına múmkinshilik jaratadı. Al, mikroblardan saqlanıw salamatlıq negizi esaplanadı. Xabarıńız bar házirgi dáwirde qızlarımızdıń kópshiligi tırnaqların ósirip júriwdi ádet etken. Bul sháriyatımızda qaralanǵan. Nege degende tırnaq mikroblar jıynalatuǵın oshaq. Ósik tırnaqlar menen awqatlanıwǵa bolmaydı, hátte qasıq, shanıshqıdan paydalanǵan jaǵdayda da.  Bunıń ústine er balalardıń aqırǵı kishi barmaǵın ósirip júriwine ne derseń?! Insan balası sanalılıǵı menen basqa maqluqlardan parıqlanadı. Sonday eken, tırnaq ósik halda bolıwı ǵalabalıq mádeniyat úlgisi, ádepsizlik belgisi.

Barlıq jaqsı isler «Bismillahir rohmanir rohiym» sózin aytıw menen baslanǵanı sıyaqlı awqatlanıw da Allah taalanıń atı menen baslanadı. Biraq kópshilik penen awqatlanǵanda «bismillah» dawıslap aytıladı. Dawıslap aytılıwınıń sebebi, kim bunı aytıwdı umıtqan bolsa, esine salıw bolıp tabıladı. «Rasullullah sallallahu alayhi wasallam ayttı: «Bir adam úyge kirgende hám awqat jewde «bismillah»tı aytsa, onıń izinen erip kelgen shaytanlarǵa: «Bul túnde sizlerge bul jerde túneytuǵın orın da, keshki awqat ta joq», degeni boladı». Muslim ráwiyatı. «Bismillah»tı umıtıp qoyǵan adam eger aqırǵı asamdı jutıp atırǵan bolsa da «bismillahi awwalahu wa axirahu», dese shaytan jegen taǵamın qaytarıp, qashıp ketedi.

Jası úlkenler awqattı jep baslamaǵansha, basqalardıń kútip turıwı úlken ádep úlgilerinen bolıp tabıladı. Bul ádepti basqa ádepler qatarı, balalarǵa da jaslıq waqtınan úyretip barıw kerek. Ayırım xalıqlarda usı ádep álle qashan umıtılıp ketken. Bizde oǵan ámel qılıw házirgi waqıtta saqlanıp qalǵan, endi bul gózzal ádebimiz saqlanıp qalıwı ushın onı perzentlerimizge de úyretiwimiz kerek. Nege degende biziń shıraylı ádeplerimiz jas áwlad kámilligi ushın suw hám hawaday zárúr.  Huzayfa razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: «Nábiy sallallahu alayhi wasallam menen birge awqatlanǵanımız, Rasulullah sallallahu alayhi wasallam baslamaǵansha, qollarımızdı sozbaytuǵın edik».Muslim ráwiyat qılǵan.

Payǵambarımız Muhammad sallallahu alayhi wasallam barlıq jumıslardı ońnan baslawdı jaqsı kóretuǵın, sonıń ishinde, awqattı da oń qol menen jeytuǵın edi. Awqat ákelingende hár kim óz aldınan jewi kerek, birewdiń aldınan awqatqa qol sozıw ádepsizlik boladı. “Rasulullah sallalahu alayhi wasallamnıń qaramaǵındaǵı bala edim. Qolım tabaqqa barıp keler edi. Sonda ol maǵan: «Háy bala! «Bismillah», dep ayt, oń qolıń menen je, óz aldıńnan je!» dedi. Sonnan soń usılay jeytuǵın boldım».Buxariy, Muslim, Ábiw Dawıt, Termiziy ráwiyat qılǵan.

Hesh bir hájetsiz jambaslaǵan halda awqatlanıw da awqatlanıw ádeplerine kirmeydi. Sebebi Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Men súyengen halımda jemeymen»,dedi.

Awqat qol menen jelingende ilajı barınsha bılshıratpay, shalpıldatpay mádeniyatlı halda jew kerek. Bunda tiykarınan ortadaǵı úsh barmaqtı isletiw súnnet. Kab ibn Malik razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: «Nábiy sallallahu alayhi wasallam úsh barmaqları menen jeytuǵın edi hám qolların sıpırıwdan aldın olardı jalaytuǵın edi».

Awqatqa min taǵıw, ayıbın aytıw ulıwma múmkin emes. Hár qanday hadal taǵam bende ushın Allah taalanıń nematı esaplanadı. Sonday eken bunıń ushın bende Allah taalaǵa shúkirlik etiwi lazım. Tek qánáátsiz insan ǵana shúkirlik etiw ornına awqatqa min taǵadı. Ábiw Hurayra razıyallahu anhu bılay deydi: «Nábiy sallallahu alayhi wasallam hesh qashan hesh bir taǵamǵa min taqpas edi. Eger ishteyi tartsa jeytuǵın edi. Kewli qálemese, jemes edi». Musılmanlıq ádebi hár qanday awqattı jegende onı maqtawdı, min taqpawdı hám awqattı tayarlaǵan adamǵa minnetdarshılıq bildiriwdi talap etedi.

Awqattı dasturxanda tártip penen jew joqarı ádep esaplanadı. Rasulullah sallallahu alayhi wasallam mudamı solay islegen. Sahabalardı, siz benen biz úmmetlerin de usılay etiwge shaqırǵan.

Awqat jegende asıqpaw kerek. Awqat áste jaqsılap shaynaladı, bunda jaǵımsız sesler shıǵıwına jol qoymaw kerek. Sonday-aq dasturxan basında dawısın shıǵarıp kekiriw, tisin tazalap otırıw, lıq-lıq atıw usaǵan isler mádeniyatsızlıq belgisi bolıp, ádepsizligimizdi kórsetedi. Eger kekirik, lıq-lıq kelip qalsa, ózimizdi tıyıwǵa, yaki ruqsat penen dasturxan basınan turıp ketiwge háreket etiwimiz kerek. Soń qollarımızdı juwıp, awzımızdı shayıp, qayta dasturxan basına oralsaq boladı. Asıǵıp awqatlanıw ádepsizlik hám ashkózlik belgisi bolıwı menen birge, salamatlıqqa da zıyanlı.

Awqattı kereginen artıq jew keselliktiń bası. Xalqımızda «Azanǵı taǵamdı óziń je, túslikti dostıń menen je, keshki awqattı dushpanıńa ber», dep biykarǵa aytılmaǵan. Sebebi, bul nárse eń dáslep ısırap esaplanadı, qalaberse, kóp awqat jegen adam dińkesiz, arqayın, ibadatlarǵa biyparıq bolıp qaladı, sonday-aq kóp awqat jew aqıbetinde adam semirip, hár túrli keselliklerge shalınıwı da múmkin. Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Adamzat qarınnan kóre birde bir ıdıstı toltırmaǵan. Adam balasına gewdesin tik tutıwǵa bir eki luqma awqat jetedi. Eger kóbirek jegisi kelse, onda asqazannıń úshten biri awqatqa, úshten biri ishimlikke (suwǵa), úshten biri hawaǵa toltırılıwı kerek», dedi».

«Qarnıńda jegenińniń muǵdarındaǵı awqat sıyatuǵın orın qaldır» -deydi Ábiw Áliy Ibn Sino. Durısında da jegen awqatımızdan nár alıp sonshelli quwatlılıqtı deneni shınıqtırıw menen sırtqa shıǵarmasaq awır júk artıqsha semizlik keselligine shalınıwǵa alıp keledi. «Keselliklerdiń yarımınan kóbiregi awızdan kiredi» degeninde Gippokrat natuwrı, mezgilsiz, shala-sharpı, asqazanǵa awırlıq etetuǵın awqatlıq zatlar menen awqatlanıwdı názerde tutqan bolsa itimal. Sonıń ushın racional awqatlanıwǵa dıqqat bóliwimiz kerek. Bul itibar awqatlıq zatlardı durıs tańlap, awqatlanıw ádeplerine ámel etiw kóplegen keselliklerge, nápsiqawlıqqa  jolıǵıwdan  saqlaydı.

Taǵamnıń barına shúkirlik hám qánáát etiw, muǵdarında jep ishiw, musılmannıń joqarı ádebi esaplanadı. Insan ırısqısın Allah taaladan sorap turmısın jaqsı támiyinlew ushın imkaniyatındaǵı barlıq hadal nárselerdi iske salıp, háreket ete beredi. Sonıń ushın ózine berilgen ırısqı-nesiybe Allahtıń qálewi menen boladı, dep biledi. Az bolsa, narazı bolmaydı, kóp bolsa, hawlıǵıp ketpeydi. Sebebi, Allahtıń erkine qarsı shıǵıw musılman adam ushın tuwrı kelmeydi.

Taǵamdı jeke-jeke jemey, birgelikte jewde bereket bar ekenligin musılman adam umıtpawı zárúr. «Ústinde kóp qol bolǵan awqat awqatlardıń eń jaqsısı esaplanadı», degen Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam. Bir kúni kópshilik sahabalar awqatqa toymay atırǵanına shikayat qılıp, Rasulullahtıń aldına keldi. Rasulullah olardan: «Hár birińiz úylerińizde jalǵız awqat jeytuǵın bolsańız kerek, durıs pa?» - dep soradı. Olar «Awa» dep juwap berdi. Sonda Rasulullah: «Kópshilik bolıp «bismillah» dep awqatlanıń. Allah bereket beredi», dedi.

Jámáát bolıp awqatlanıwda bereket kóp, adamnıń ishteyi ashıladı, qarnı da toyadı. Biraq, awqatlanıwdıń da ózine jarasa ádepleri bar. Jası kishi adam awqattıń góshlerin tuwrap, úlkenler awqat jewdi baslaǵannan keyin ol da qol uzatıwı kerek. Hár kim «bismillahir rohmanir rohiym» dep óz aldınan jeydi. Birewdiń aldındaǵı awqattı ısırıp alıw, góshin qos-qostan, úlken-úlken etip asaw, birewdiń jegenine tigiliw, tabaqtıń ortasınan alıw, qolına jabısıp qalǵan gúrishlerdi tabaqqa qaytarıp salıw, kesede qalǵan shaydı shaynekke qaytarıp quyıw ádepsizlik sanaladı. Palaw jegende shep qolın oń qolınıń astına tutıw kerek, sonda oń qoldan túsken gúrishler shep qolǵa túsedi, dasturxan may bolmaydı.

Jámáát penen awqatlanǵanda dasturxan basında basqa adamlar da bar ekenligine pikir júritip, olar menen teńdey alıw kerek. Hámme awqattı jep bolǵannan keyin de timsiklenip otırıw parasatsızlıqtıń belgisi sanaladı.

Jámáát bolıp awqatlanıp atırǵanda adamlar kóbeyip qalsa, jalpayıp otıra bermey, ısırılıp, ıqsham bolıp otırıw, kelgen adamdı óz qatarına alıw islam ádeplerinen biri.

Awqat qattı ıssı bolsa, onıń suwıwın kútip turıw da awqatlanıw ádebinen. Awqat qattı ıssı yamasa júdá suwıq halda jelinbeydi, onı úplemew kerek, iyiskep kórilmeydi, shorıldatıp yamasa shalpıldatıp jewge bolmaydı. Asma binti Ábiw Bakr razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: «Oǵan taǵam keltirilse, háwiri basılǵansha ústin jawıp qoyıwǵa buyıratuǵın edi keyin: «Rasulullah sallallahu alayhi wasallamnıń: «Bunda úlken bereket bar», dep aytqanların esitkenmen», deytuǵın edi».

Awqattı shetinen baslap jew kerek. Al, ortasınan yamasa ústinen jew ádepsizlik. Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Kim awqatlansa, tabaqtıń ortasınan jemesin. Tómeninen jesin. Sebebi, bereket onıń ortasına túsedi», dedi.

Awqat otırıp jelinedi, al tik turıp yamasa júrgen halda jew ádepsizlik sanaladı. Usı orında bársheńiz benen bir halattı oylap kóreyik. Uzaǵımızdı jaqın etip turǵan kólikler, taksi, jónelisli taksiler, avtobus, bándirgidegi halatlar, kóshedegi awqatlanıw orınlarına názer taslań. Kimdur jónelisli takside shimishki shaqsa, kimdur balasın baqshadan alıp kiyatırıp hár túrli konfetalar, basqa da awqatlıq zatlardı alıp, qolına beredi, ol nabada balanıń qolınan túsip ketse, balasın jılatpayın dep shańın úplep, alıp beredi. Taǵı birewi kólik aynasınan kóshege jegen konfetası yaki shimishki qabıǵın ılaqtıradı. Bunday halatlar kórgensizlik emes pe? «Qus uyasında kórgenin qıladı» deydi dana xalqımız. Birinshi náwbette balaǵa waz oqıwdan aldın ózlerimiz is-háreketlerimiz, qulqımız, ádebimiz benen órnek kórsetiwimiz shárt. Joqarıda aytqanımızday tik turıp, júrip baratırıp, yaki kóshede awqatlanıw orınlarına say bolmaǵan jerlerde awqatlanıp bolmaydı.

Awqatlanıwǵa otırıp atırǵanda jaqın jerde turǵan adamlardı, xızmetkerlerdi de birge awqatlanıwǵa mirát etiw joqarı ádep úlgisi esaplanadı.

Dasturxan ústinde sóylesip otırıw mustahab sanaladı. Rasulullah sallallahu alayhi wasallam hám sahabalar usılay etken.

Qoldan túsken hám dasturxanǵa tógilgen awqatlardı zaya qılmastan jew de awqatlanıw ádeplerinen biri. Qolda hám ıdıslarda qalǵan awqat juqlarınıń zaya bolıwına da jol qoyılmaydı. Dinimizde ısırap qılıw gúna esaplanadı, sonlıqtan awqatlanıp bolınǵannan keyin, ıdıstı sıpırıw yaki nan menen mayların sıpırıp alıp jew súnnet ámellerden. Tabaqtı sıpırıp jewde sawap kóp bolıp, bul ámel insannan menmenlikti joq etip, onı kishipeyiller qatarına qosadı. Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam bul haqqında bılay degen: «Awqattıń bereketi onıń basında ma, ortasında ma yaki aqırında ma bilmeysen, sonlıqtan tabaqtı jalap qoysań Allah bereketin beredi».

Tabaqtı sıpırıp jegen adam óziniń xosh tábiyatlı ekenin kórsetip, qazan-tabaq juwatuǵınlardıń miynetin ańsatlastıradı. Tabaqtıń túbinde bir-eki qasıq awqat qaldırıw ayırım milletlerge tán ádet bolıp, olar misli bul isleri menen ózlerin toq kórsetpekshi boladı, perzentlerine de solay úyretedi. Ayırım adamlar qolı menen maylı awqat jegennen keyin qolların jalamastan, tuwrıdan-tuwrı maylıq-súlgige sıpıradı hám maylıq-súlgini jaman awhalǵa keltiredi. Bul boyınsha Payǵambarımız bılay degen: «Qay birińiz taǵam jeytuǵın bolsańız, awqattı jep bolıp, barmaqlarıńızdı jalap, keyin maylıq-súlgige sıpırıń». Buxariy hám Muslim ráwiyatları.

Awqatlanǵannan soń eki qol juwıladı. Rasulullah sallallahu alayhi wasallam usılay islegen. Awqattan qalǵan juqların juwıp, ketkiziw joqarı ádep úlgisi esaplanadı.

Rasulullah sallallahu alayhi wasallam joqarıdaǵı hádis arqalı adamlardı parasatlı bolıwǵa, ózinen keyin maylıq-súlgige qol sıpıratuǵın adamnıń tábiyatın buzbawǵa, maylıq-súlgilerdi juwıwshılardıń miynetin húrmetlep, olardıń isin ańsatlastırıwǵa shaqıradı.

Jabir razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: «Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Álbette, shaytan sizlerdiń hár birińizdiń hár bir isińizde tayar boladı, awqatına da tayar boladı. Qashan birewińizden awqat tússe, ondaǵı napáklikti joq etip, keyin jesin. Onı shaytanǵa qaldırmasın. Jep bolıp barmaqların jalasın, óytkeni awqattıń qay jerinde bereket bolatuǵının bilmeydi», dedi». Muslim, Ábiw Dawıt, Termiziy hám Nasaiy ráwiyat qılǵan.

Awqat jep bolınǵannan keyin áste: «Álhamdúlillah», delinedi. Bul– adamnıń toyǵanın bildirip, Allahtıń nematlarına shúkir qılıwdı bildiredi. Hámmege esittirip, dawıslap: «Álhamdúlillah», dese ele awqatın jep bolmaǵan, toymaǵan adamlar da: «Awqatlanıw waqtı tamam bolıptı, dasturxan jıynastırılıwı kerek eken», degen oyda dasturxannan qol tartıwı múmkin.

Awqatlanıp bolǵannan soń, hámme birge duwa qılıp, ornınan turıw joqarı ádep esaplanadı. Sonda hámme aqırına shekem awqatlanıp, hesh kim qısınbay, hámme teńdey turǵan boladı.

Taǵamnan keyin Payǵambarımız bılay deytuǵın edi: «Alhamdu lillahillaziy atamana, wasaqona wajaalana minal muslimiyn» («Bizlerdi awqatlandırǵan, suw bergen hám musılmanlar qatarına qosqan Allahǵa shúkirler bolsın»)

Jep-ishkennen keyin shúkirlik etip, hamd aytıwda Allah taalanıń jalǵız Ózi ırısqı beriwshi ekeni atap ótiledi. Sonıń menen birge, bul iste Allah taalaǵa shúkirlikti mudamı jańalap turıw mánisi de bar. Al, shúkirlik etken bendege Allah taalanıń Ózi sıylıqların artıq etip beriwdi wáde etken.

Awqatlanǵannan keyin tis tazalaǵısh penen tis tazalanıp, shıqqan awqat qaldıqları shayıp taslanadı. Suwayd ibn Numan razıyallahu anhu dedi: «Nábiy sallallahu alayhi wasallam menen Xaybarǵa shıqtıq. «Sahba»ǵa jetkenimizde, ol taǵam alıp keldi. Taqannan basqa hesh nárse ákelmedi. (Sonı) jedik. Soń ol namazǵa turıp atırıp, awzın jaqsılap shaydı. Bizler de shaydıq». (Buxariy ráwiyatı) Awqatlanıwda sháriyat boyınsha hár bir musılmannan awqattan soń awızdı jaqsılap shayıw talap etiledi. Bul isti Nábiy sallallahu alayhi wasallam qılǵanı haqqında ráwiyatlar kóp. Musılmanlar awızdıń pák bolıwına mudamı ayrıqsha itibar bergen. Awız benen Quranı káriym, ibadat duwaları oqıladı. Sonıń ushın ol mudamı pák bolıwı, awızdan hár qıylı jaǵımsız iyisler shıqpawı kerek.

Allah taala Quranı káriymde «Háy payǵambar! Pák nárselerden jeńler hám iygi isler qılıńlar. Álbette Men ne qılıp atırǵanlarıńızdan xabardarman», degen. Bul ayatı káriymada Allah taala Óziniń payǵambarı Muhammad sallallahu alayhi wasallammǵa, ol arqala pútkil mómin-musılmanlarǵa awqatlanǵanda olardıń páklerinen jew kerekligin hám jep-ishiwimiz benen denemizde payda qılǵan kúshke iygi isler qılıwımız kerek ekenligin Allah taala bizlerge úyretip atır. Biz bendelerdiń hár bir isin Allah taala biliwshi. Sonday eken hadal-haramnıń parqına barmastan ushıraǵan nárse menen awqatlanbayıq, Allah taalanıń qaytarǵanlarınan islep qıysıq joldan júrmeyik.

Awqatlanıw ádepleriniń jáne biri awqattıń hadal-haramlıǵı. Awqattıń hadal-haramlıǵı sháriyatta ruqsat etilgenine, awqatlıq qılıp tayarlanıwına hám sol awqat ushın sarplanǵan qarjıǵa qarap úshke bólinedi.

Adamlar jeytuǵın taǵamlar ósimliklerden hám haywanlardan alınadı.

Jelingende zıyanı tiymeytuǵın ósimliklerdiń hámmesi hadal boladı. Yaǵnıy hár qanday ósimlikti jese boladı, bunda bir shárt bar, ol da bolsa onı qabıl qılǵannan soń adamǵa zıyan bermewi kerek. Zıyan beriwshi degende shirip ketken ósimlikler, gónergen miyweler, ashıtılǵan miywe suwları, hár túrli spirtli ishimlikler hám solarǵa uqsaslar túsiniledi.

Biz joqarıda haywanlar degende, oǵan aspanda jerde júriwshilerdi de, ushıwshılardı da, suwda júziwshilerdi de ulıwma qılıp ayttıq.

Suwda jasawshı haywanlardan tek balıqlar ǵana hadal esaplanadı. Onnan basqa hár túrli qurt, jılanlar yamasa jırtqısh haywanlardı awqatlıq retinde isletiwge bolmaydı.

Qus hám haywanlardan qasqır, arıslan, jolbarıs, búrkit, qırǵıy, ǵarǵa hám solar sıyaqlı jırtqıshları haram esaplanadı. Úy haywanlarınan iyt, eshek hám ǵashır, shoshqalar haram esaplanadı.

Jer betinde júretuǵın shayan, jılan, tıshqan, qumırsqa, nangórek, órmekshi, hárre sıyaqlı jánliklerdi jew haram bolıp tabıladı.

Hadal hám haram haywannıń qosılıwınan tuwılǵan haywanlar da haram esaplanadı. Mısalı, at hám eshektiń qosılıwınan tuwılǵan ǵashır - haram.

Sharwa haywanlarınan túye, at, sıyır, qoy, eshkiler hadal. Sonday-aq, jırtqısh emes kiyikler, taw eshkileri hám solardıń hár qanday túrleri, qoyan sıyaqlı jabayı haywanlar da hadal esaplanadı.

Jırtqısh bolmaǵan kepter, qumırı, shımshıq, bódene, úyrek, ǵaz, tawıq, túyequs, búlbil sıyaqlı quslar hadal esaplanadı.

Qurǵaqlıqta da, suwda da jasaytuǵın krokodil, jılan hám qurbaqaǵa uqsas haywanlar haram.

Bir sóz benen Quran hám Súnnette haramlıǵı bayan qılınǵan haywanlardıń hámmesi haram, hadallıǵı bayan qılınǵan haywanlardıń hámmesi hadal esaplanadı.

Awqattıń hadal-haramlıǵı sol haywannıń bizlerge hadal jol menen soyılıwına da baylanıslı boladı. Hár qanday hadal bolǵan sharwa haywanları yamasa quslar ólip qalǵan bolsa hám Allah taalanıń atı aytıp shalınbasa haram bolıp ketedi. Allah taalanıń atı delingende «Bismillahi Allohu akbar» sózin aytıp shalıw názerde tutılıp atır.

Allah taalanıń atınan basqa bir attı aytıp soyılǵan haywanlardıń góshi de hadallıqtan shıǵadı. Mısalı, eger pálenshe atanıń jolına, tólensheniń ruwxına dep soyılsa, sháriyat boyınsha onıń góshi hadal bolmaydı.

Samawiy dindegilerden basqalardıń soyǵan haywanlarınıń góshleri de haram boladı. Sonday-aq, tok penen óltirilgen, urıp óltirilgen bir jerge túsip ketip ólip qalǵan hár qanday haywannıń góshi hadal emes.

Azıq-awqattıń hadal bolıwı menen birge, sol awqattı alıw ushın tabılǵan pul da hadal bolıwı shárt. Qaraqshılıq, urlıq, paraxorlıq, zorlıq, sútxorlıq, aldawshılıq sıyaqlı sháriyat haram qılǵan jollar menen tabılǵan pulǵa satıp alınǵan azıq-awqatlardıń barlıǵı haram bolıp esaplanadı. Urlıq, paraxorlıq, sútxorlıq, aldawshılıq, basqınshılıq sıyaqlı haram jollar menen ózine mal-múlk tapqan adamlar gúnakár boladı. Al, usı gúnalardıń zıyanı olardıń qálbin kesel qıladı. Haramshılıq dawam ete berse, ruwxıy kesellik bara-bara mánawiy apatshılıqqa aylanadı.

Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam: «Ídıslar (kese-tabaqlar)dı  orap, jawıp qoyıńlar hám suw ıdıslardıń ústin jabıńlar! Sebebi bir jılda bir keshe bar, usı keshede tırıspay keselligi túsedi. Ústi jabılmaǵan qaysı bir ıdıs yamasa suw ıdısı bolmasın, álbette, usı tırıspay keseline túsedi». Demek, asxanadaǵı hár qanday awqat hám suw ıdıslarınıń qapqaǵın jawıp qoyıw kerek.

Shay, kofe, suw hám solarǵa uqsas nárselerdi ishiwdiń ádepleri de awqatlanıw ádebi menen birdey. Bul haqqında Anas razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: «Nábiy sallallahu alayhi wasallam ishimlik ishkende úsh márte tınıp nápes alatuǵın edi hám bılay der edi: «Mine, usı qandırarlıq, zıyansızıraq hám sińimlirek».

Demek, olardı ishkende bólip-bólip ishiw kerek. Birden barlıǵın jutıp ishiw, shorıldatıp dawısın shıǵarıp ishiw, qalǵan shaydı chaynikke qayta quyıp jiberiw, kesege shaydı lipildetip, toltırıp quyıw, ıssılay úplep ishiw, suwdı salmadan, háwizden, shelekten, chaynikten, suw trubalarınan awzın basıp ishiw, saw kesesi bola tura sınǵan hám shıtnaǵan keselerden ishiw qaralanǵan.

Sháriyatımızda hár qanday suw otırǵan halda ishiledi, tek Zamzam suwı ǵana tik turıp, qublaǵa qaralǵan halda ishiledi. Sonday-aq, úlken ıdıstı, baklashkalardı kóterip ishiw, iship atırǵanda ıdıstıń ishine alǵan demin shıǵarıw, shep qol menen ishiw, altın-gúmis ıdıslarda ishiw de sháriyatımızda qaytarılǵan. Ishimliklerden hár qanday más qılıwshı ishimlik haram qılınǵan.

Jap-salmalardaǵı suwlarǵa túpiriw, shıǵındılardı taslaw gúna ámellerden esaplanadı.

Sonday-aq zárúr bolǵan muǵdardaǵı awqattı ısırap etiw dárejesine alıp barmastan, jew mubah esaplanadı. Ísırapkershilik penen qabıl qılınǵan awqat dene ushın zıyanlı hám qáwipli bolǵanınday awqattıń kereginen artıqshası haram bolıp tabıladı. Sonıń ushında hár bir taǵam hám shaydı kerekli, óz muǵdarında az hám saz etip tayarlap mezgili menen awqatlansaq, awqatlıq zatlardıń, awqattıń ısırap, awısıp, zaya bolıwınıń aldın alǵan bolıw menen birge ózimizdiń salamatlıǵımızdı asıraǵan bolamız.

Insan óz ómirin tártipli hám salamatlıqta ótkeriwin qálese óz waqtında hám muǵdarında jańadan tayarlanǵan sıpatlı hám paydalı awqatlar menen azıqlanıp, awqatlanıw ádebine ámel etiwdi umıtpawı kerek. Bul salamat turmıs tárizine tiykar saladı.

«Kámil insan» kitabı tiykarında

Idrisov Abdulhamid tayarladı

Muhammad al Beruniy islam bilim jurtı mudarrisi