Jas áwladtı kámil insan etip tárbiyalawdıń áhmiyetli tárepleriniń biri onda sóylew ádebin qáliplestiriwden ibarat. Sóylew ádebi jámiyettiń mádeniy rawajlanıwınıń, millettiń ruwxıy jetiskenliginiń áhmiyetli belgisi sanaladı. Mámleketimizde ruwxıy-aǵartıwshılıq reformalar mámleket siyasatınıń baslı baǵdarı dep járiyalanǵan búgingi kúnde sóylew mádeniyatı máseleleri hár qashanǵıdan da áhmiyetli sanaladı. Respublikamızdıń «Mámleketlik til haqqında»ǵı nızamı, «Bilimlendiriw haqqında»ǵı nızamı, «Kadrlar tayarlawdıń milliy baǵdarlaması» hám basqa da hújjetlerde ruwxıy – aǵartıwshılıq tárbiya, til máselelerine ayrıqsha itibar berilgen. Hár qanday adam eń dáslep óz ana tiliniń haqıyqıy mamanı bolıwı kerek. Prezidentimiz I.A.Karimov Ózbekistan Respublikası Oliy májilisiniń 1997-jıl 29-avgusttaǵı IX sessiyasında sóylegen sózinde «Óz pikirin erkin, ana tilinde shıraylı hám anıq bayanlay almaytuǵın qánigeni, ásirese basshı orında otırǵanların búgin túsiniw de, aqlaw da qıyın!-dep atap ótedi.
Xalqımız sóz ónerin júdá qádirlegen, onı meńgeriwge, úyreniwge talaplanǵan, sóz sheberleri bolǵan sheshenlerin júdá ardaqlaǵan xalıq. Ata-babalarımız zamanında sóz sheberleri dawdı sheshken. Sózdi tawıp sóyleytuǵın adamlar húrmet, izzette bolǵan. Bir ǵana Jiyrenshe sheshen haqqındaǵı áńgimelerdiń ózi buǵan ayqın mısal bola aladı.
Beruniy, Farobiy, Ibn Sina, Abdulla al Xorezmiy, Maxmud Qashǵariy, Yusup Has Hajib, Zamaxshariy, Axmed Yugnakiy, Alisher Nawayı, Ájiniyaz, Berdaq sıyaqlı alımlar dóretiwshiliginde sóylew mádeniyatına tiyisli biybaha pikirler bar. “Qutadgu bilig” shıǵarması menen belgili Yusup Xas Hajip insannıń jaqsı ómir keshiriwinde jaqsı minez-qulıq penen sózdiń áhmiyetin birinshi orınǵa qoyıp:
Eki nárse qartaytpaydı adamdı,
Biri sózi, biri qulqı, saldamlı, - deydi.
Ábiw Nasr Farobiy bolsa sóylewdiń qay dárejede jetik, tolıq bolıwın aqıl menen baylanıstıradı.
Awa, aqıl menen oylap aytılǵan hár qanday sóz óz qunın joytpaydı. Aqırı “Aytılǵan sóz atılǵan oq” deydi dana xalqımız. Dúnyada ólmeytuǵın, otqa kúymeytuǵın nárse - hasıl sóz. Altın hasıl bolǵanı menen arbanıń arısına qoyıladı. Gúmisti qanshama maqtaǵanamız benen gewishtiń bezegi bolıp júr. Ómir óte beredi, izde jaqsı adamlardıń elesi menen, danalıq penen aytılǵan sózdiń seresi ǵana qaladı. Jaqsıdan sóz, al jamannan jez qaladı. Jezdi tat basadı. Al, hasıl sóz degen ómir ótken sayın jáne de qulpırıp, juldızday jana beredi.
Haqıyqatında da, hasıl, gáwhar sóz insan ushın júdá paydalı. Sóz járdeminde musılman adam jámiyetlik ómirde kámalatqa erisedi. Sóz insaniyattı gózzallıqqa ashıq etedi hám azap-aqıbetlerden qutqaradı. Sóz insandı dúnyalıq hám ilahiy jetiskenlik shıńlarına alıp shıǵadı. Allah taala tárepinen insaniyatqa berilgen ullı nematlardan biri – bul sóylew qábiliyeti bolıp esaplanadı. Allah taala tárepinen insaniyatqa inam etilgen bul nemattı aqılǵa uǵras paydalanılsa, insan ullı dárejelerge jetisedi. Eger durıs paydalanbaǵan jaǵdayda eki dúnyasında da zıyan kóredi.
Allah taala Qof súresiniń 17-18 - ayatlarında bılay dep márhámat qıladı: «Solay eken, (adamnıń) oń hám shep (táreplerin)de otırǵan eki (perishte olardıń ámellerin) qabıl qılıp turadı (jazıp turadı). Bir sóz aytılsa, álbette (sol perishteler) onıń aldında tayar turıwshı hám gúzetiwshidur». Bul ayatı Káriymadan kórinip turǵanınday, tilimizden shıqqan hár bir sózdi perishteler jazıp baradı eken. Demek, mómin-musılman aqırette tili sebepli azaplanıwınan, biyhuwda ótirik sózler sebepli ámelleri pushqa shıǵıp qalıwınan qorqıwı tiyis. Jánnetke, dozaqqa da eltiwshi tilimiz.
Mómin adam tiline erk bermey, tilin tıyıp júrgendi maqul kóredi. Payǵambarımız salallahu alayhi wasallam: “Móminniń tili qálbinde. Eger qanday da bir nárseni aytıwdı qálese, qálbinde oylaydı, soń tiline shıǵaradı. Eki júzliniń tili qálbinen tısqarıda, qıyalına kelgen nárseni tiline shıǵaradı, qálbi menen oylamaydı» (Xaroitiy ráwiyatı).
Allah taala Quranı Káriymniń Hujurot súresi 13-ayatında «Háy adamlar, Biz sizlerdi bir erkek hám bir hayaldan jarattıq, bir-birlerińizdi tanıwlarıńız ushın tiyreler hám qáwimler etip qoydıq». Haqıyqatında da, dúnya xalıqları hár qıylı tillerde sóylesip, bir-biri menen qarım-qatnas qıladı hám til járdeminde óz ara jámiyetlik qatnasıqlardı ornatadı. Insan óz sezimlerin, oy-pikirlerin, tásirlerin sóz arqalı ańlatadı. Sóylew quralı bolǵan til arqalı insanlar bir-biri menen qarım-qatnas jasaydı.
Sóylew mádeniyatı tariyxında XI ásirde jasap ótken ullı alım Kaykawıs «Qabusnama» shıǵarmasında durıs sóylew haqqında bılay jazadı: «Adam sheber sózli hám sheshen bolıwı lazım. Áy balam, sen sheshen bolǵıl, biraq jalǵan sóyleme. Suwıq sóz sóyleme, suwıq sóz bir tuqım, onnan dushpanlıq ónip shıǵadı. Kóp bil de, az sóyle, az bilseń kóp sóyleme, sebebi aqılsız kisi kóp sóyleydi».
Hár qanday sózdiń óz ornı, áhmiyeti, salmaǵı bolǵanlıqtan sóylew ádebine úlken itibar beriwimiz kerek. Sebebi, insan bir sóz benen mómin bolıp, bir sóz benen iymannan shıǵadı. Bunı hámmemiz bilemiz. Nekeden ótiwde kelin-kúyew bir awız sóz benen erli-zayıplıǵa aylanadı. Sonday-aq, bir ǵana «talaq» sózi menen bir neshe jıl birge jasaǵan erli-zayıplı ajırasıp, pútkilley jatlasıp ketiwi de múmkin. Demek, sózge itibarlı bolıw, onıń qunın tuwrı ańlaw, aytıp atırǵan hár bir sózge tereń itibar beriw musılmannıń minneti esaplanadı.
Ulamalarımız bul tarawǵa tiyisli zárúr kórsetpelerdi Quranı Káriym ayatları hám Nábiy sallallahu alayhi wasallamnıń hádisleri tiykarında usınǵan. Olar aldın sózdiń jaqsı hám jaman bolatuǵının aytıp, soń jaqsısın alıwdı, jamanın tárk etiwdi úyretken.
Ulamalarımız «Til apatları» dep sózden kelip shıǵatuǵın jamanlıqlardı aytqan. Sebebi, jaman sózdi qollanıw bizdi túrli apatshılıqlarǵa basları sózsiz.
Abdullah Saqofiy aytadı: «Rasulullah sallallahu alayhi wasallamnan: “Men ushın neden kóbirek qáwiplenesiz?», - dep sorasam, tilin kórsetip: «Mine mınadan», - dedi».
Bul haqqında Berdaq babamızdıń dóretpelerinen aytsaq:
Tisgenem sennen ırazıman,
Awzımnıń qalasısań,
Tilgenem sennen narazıman,
Bir basımnıń bálesiseń.
Ata-anańdı qádirle,
Ólgenińshe jaqsı sóyle,
Jaqsı sózge qulaqtı túr,
Jaman sózden qashqıl balam,
Erme hasla shuǵıl sózge,
Ǵıybat sózden qashqıl balam.
Jaqsı adam sóz mánisin ańlaydı
Jaman adam pasıq sózdi tıńlaydı.
Maxmud az-Zamaxshariydiń shıǵarmalarına názer awdarsaq: «Názik ibaralar» da sóylew mádeniyatına arnalǵan tómendegi pikirleri bar: óz doslarıńdı eń jaqsı xoshirey sózler menen yad et, meyli olar sennen uzaqta, basqa qalalarda jasasa da. Óz dostıńnıń sózin dıqqat penen tıńla, onı tıńlawǵa ıqlasıń bolmasa da onıń húrmetin ornına qoy. Eger tilińdi artıq sózden tıya almasań, óz dizginińdi shaytanǵa tapsırǵan bolasań.
Sebebi til keskir qılısh, sóz qaytarıp bolmaytuǵın oq delinedi “Ádeplilik bostanı” kitabında. Haqıyqatında da, tilden shıqqan jaman sózler óz iyesine de, ózgelerge de apat keltiretuǵını anıq. Dinimiz adamlardı barlıq apatlardan, sonıń ishinde, til apatlarınan saqlanıw ilajların kóredi. Olardan mısalı: biymáni, paydasız sózlerdi aytıw, turpayı, gúna islerdi aytıw, kóp sóylew hám adamlarǵa jaǵınıw ushın jaǵımpazlıq qılıw, buzıq, sógis, ádepsiz hám soǵan uqsaǵan sózlerdi aytıw, ózgelerdi masqaralaw, sırdı áshkara etiw, jalǵan sóylew, ǵıybat hám taǵı basqa usınday sózler til apatları bolıp esaplanadı.
Jabir razıyallahu anhu ráwiyat qıladı: Nábiy sallallahu alayhi wasallam ayttı: “Qashan adam bir gápti aytıp bolıp, átirapqa alańlasa sol gáp amanat bolar”. Hádiste qaysı bir adam bir gáp aytsa keyin átirapqa qarap qoysa – bunı basqa birew esitip qalmadı ma? - degen mánini bildiredi. Eki adam sáwbetlesip atırǵanda, tıńlawshı sóylep atırǵan adamnıń betine qarap, onıń gáplerin dıqqat hám itibar menen tıńlawı, zárúrlik tuwılmasa, onıń sózin bólmewi de sóylesiw ádeplerinen esaplanadı. Kim usı jaǵdaydaǵı gápti basqa birewge aytsa amanatqa qıyanet etip shuǵıllıq etken boladı. Nábiy sallallahu alayhi wasallam “Birewdiń sırların áshkar etiwshi shuǵıl adamlar jánnetke kirmeydi” - degen. Shuǵıllıq etiw júdá jaman is, bunda bir adamdı basqasına jaman kórsetiw menen shegaralanbaydı, bálki, bir adamǵa ekinshi adam haqqında jaman xabar kelgende, sol ekinshi adam da birinshi adamdı jamanlaydı. Nátiyjede eki adam arasında dushpanshılıq, ǵázep, jaman kóriwshilik ónip shıǵadı. Nábiy sallallahu alayhi wasallam aytqan: “Aranı buzıwdan saqlanıńlar, álbette ol qırıwshı”. Nábiy sallallahu alayhi wasallam aytqan: Bóleklew ne ekenin sizlerge aytıp bereyin be?, Adamlardıń arasına “dedi”, “dedi”, - dep shuǵıllıq qılıw. Bunda eki tárepke bir gápti eki túrli etip gáp aytıp, ótirikti hám eki júzlemeshilikti júzege keltiredi. Rasullallah sallallahu alayhi wasallam aytqan: “Kim bul dúnyada eki júzli bolsa qıyamat kúni onıń jalınnan bolǵan eki tili boladı”.
Asma binti Yaziydten ráwiyat qılanadı: “Nábiy sallallahu alayhi wasallam ayttı:
Sizlerdiń eń jamanlarıńızdı aytıp bereyin be?
- Adamlar: Awa dedi.
Sonda Nábiy sallallahu alayhi wasallam:
- Shuǵıllıq etetuǵınlar, doslarınıń arasın buzatuǵınlar, biygúna adamlarǵa awırlıq keltiretuǵınlar”, -dedi.
Shuǵıl sóz aytıp, shuǵıllıq etiw sháriyatımızda qadaǵan etilgen eken, hár bir musılman adam bunnan awlaq bolıwı kerek.
Allah taala Hujurot súresi 12-ayatında aytadı: “Bir-birlerińizdi ǵıybat qılmańlar. Sizlerden birińiz óziniń ólgen aǵayininiń góshin jewdi jaqsı kóreme?” Quranı Káriymde ǵıybat etiw óziniń ólgen aǵayininiń góshin jewge teńlestiriledi. Hesh bir insan adamnıń góshin jewge batına almaydı. Endi bul jerde ólgen aǵayininiń góshin jewden jamanıraq is bolmasa kerek. Demek, ǵıybat etiw ólgen adamnıń góshin jew menen bara-bar eken.
Rasulullah sallallahu alayhi wasallam ǵıybat haqqında mınaday degen: “Aǵayiniń haqqında ol jaqtırmaytuǵın nársesin aytıw. Sonda bir adam aǵayinde men aytqan nárse bolsa ne degende Rasulullah sallallahu alayhi wasallam bılay dep juwap berdi: Eger onda sen aytqan nárse bolsa onı ǵıybat etken bolasań. Eger sen aytqan nárse bolmasa oǵan dóhmet qılǵan bolasań”.
Rasulullah sallallahu alayhi wasallam ayttı: “Bir musılmannıń abırayına til tiygiziw úlken gúnalardan da úlkenirek”. “Kim bir adamdı ǵıybat etiw arqasında bir nárse jese Allah taala oǵan jáhánnemde sonday awqatlandıradı, kim ǵıybat etiw arqasında bir nárse kiyse Allah taala oǵan jáhánnemnen tap sonday nárseni kiydiredi, kim bir adamdı óziniń jeke abırayı yamasa xojakórsin ushın ǵıybat etse Allah taala qıyamat kúni solar ushın shermende qıladı”.
Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam: «Háy tili menen iyman keltirip, kewilinde iyman keltirmegenler, musılmanlardı ǵıybat qılmań hám olardıń kemshiliklerin izlemeń. Kim olardıń kemshiligin izlese, Allah taala sol adamnıń kemshiligin izleydi. Allah taala kimniń kemshiligin izlese, onı úyinen shermende qılǵan halında shıǵaradı» degen. (Imam Muslim ráwiyatı.)
Rasulullah sallallahu alayhi wasallam ayttı: «Ǵıybat zinadan da jamanıraq» . Sahabalar hayran qalıp: «Qalayınsha, ya Rasulullah?» dep soradı. Ol: «Adam zina qılıp, soń táwbe qılsa, Allah onıń táwbesin qabıl etedi. Ǵıybatshını ǵıybat qılınǵan adam keshirmegenshe, Allah onıń gúnasın keshirmeydi», - dep juwap berdi.
Ǵıybatshıǵa qulaq salǵan adam ǵıybatqa sherik esaplanadı. Tek onıń gápin tili menen biykarlasa ǵana gúnasınan qutıladı.
Rasulullah sallallahu alayhi wasallam merajǵa shıqqanlarında mıstan bolǵan tırnaqları menen betlerin hám kókireklerin tırnap atırǵan adamlardı kórdi. Sonda Jabrayil alayhissalamnan bular kimler dep soradı. Sonda Jabrayil alayhissalam: “Ómirlik dúnyasında adamlardıń góshin jep, abırayın tókkenler”, -dep juwap berdi.
Ǵıybat insan tábiyatındaǵı sonshelli jaman illet ekenin hádisi sháriyf mazmunınan túsinip jetiw múmkin. Sebebi Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam gúnalardıń jaman iyisin Allah taalanıń qálewi menen sezdi. Demek, ǵıybat barlıq orınlarda, sonday-aq shańaraqta da eń jaman ádetlerden bolıp, hámmeniń tınıshlıǵına iritki saladı.
Insanlardıń eń jaman sıpatlarınan biri ótirik sóylew. Ótirik sóylew arqalı adam qıyanetke jol aladı. Nátiyjede ótirik sóylegen adamnıń abırayı ketedi, izzeti bolmaydı. Ájiniyaz babamız “Ótirikti ras etip aytpaǵan, Tuwrı joldan bas ketse de qaytpaǵan” dese, xalqımız “Ótirikshiniń shın sózi de zayaǵa ketedi” dep biykarǵa aytpaǵan.
Muqaddes dinimiz kórsetpelerinde ótirikshilik jaman qulıq ekenligi aytılǵan. Allah taala Quranı Káriymde: “Ótirikti tek Allahtıń ayatlarına iyman keltirmeytuǵınlar toqıydı. Áne solar ǵana ótirikshilerdur” delingen (Nahl súresi 105-ayat). Biz bul ayattan ótirikten qanshelli uzaq júriwimizdi bilip alıwımız kerek. Bul jerde ótirik sóylew Allah taalanıń ayatlarına iyman keltirmew menen teńlestirilmekte. Ábiw Hurayra razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: «Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Eki júzlemeshi adamnıń belgisi úshew: sóylese, ótirik sóyleydi, wáde berse, ústinen shıqpaydı hám amanat oǵan isenilse, qıyanet qıladı» degen». Buxariy, Muslim, Ábiw Dawıt hám Termiziy ráwiyat qılǵan.
Sháriyatımız tárepinen tómendegi jaǵdaylarda ǵana ótirik sóylewge ruxsat berilgen: Birinshisi urısta, ekinshisi insanlar arasın jarastırıwda, úshinshisi erli-zayıplılardı jarastırıwda. (Imam Muslim ráwiyati)
Til apatlarınıń eń jamanı ósek sóz, ótirik gúwalıq beriw bolıp, ol barlıq jamanlıqlardıń anası, apatlardıń bası, insandı pasıq islerge baslawshı, abırayın tógiwshi illet esaplanadı. Bul haqqında Ózbekistan Qaharmanı I.Yusupov:
“Ósek sóz degeniń ızǵırıq samal
Bul samaldıń espeytuǵın jeri joq,
Kúnshillik ǵıybattıń buzıq anası,
Dóhmet, jala menen oynastan tuwǵan”- dep súwretleydi.
Jalǵan sóylew, jalǵan gúwalıq beriw sháriyatımızda qattı qaralanǵan hám bul nárse úlken gúnaǵa teńlestirilgen.
Bir insannıń mártebe-ámeline, abırayına zıyan jetkiziwge urınıp, jala jabıw hám shaǵımshılıq qılıw da ótiriktiń túrlerinen bolıp, eń jaman illetlerden sanaladı. Adamlardı kúldiriw ushın jalǵan toqıw, kórmegen túsin kórdim dep basqalarǵa aytıw, perzentke bir nárse alıp beremen dep aldaw, esitken hár bir gápti sorastırmay tarqatıw, jalǵan ant penen ózgeniń buyımın ózlestirip alıw jalǵannıń eń qáwipli kórinisleri esaplanadı. Joq nárseni toqıw, bar nársege mánisin ózgertip jiberetuǵın dárejede qosımsha qosıw yamasa nuqsan jetkiziw, bar nárseni aytıp atırǵanda mánisin ózgertip jiberetuǵın dárejede sózlerdi ózgertiw sıyaqlı jaǵdaylar jalǵanshılıqqa alıp keledi. Allah taalaǵa hám Rasulullah sallallahu alayhi wasallamǵa qasaqana (qastan) jalǵan toqıw kápirlik esaplanadı. Úzirsiz jalǵan úlken gúna.
Jalǵan sóylewden saqlanǵan insan aqırette qattı azapqa giriptar bolıwınıń aldın alǵan boladı.
Sóginiw dinimizde úlken ádepsizlik esaplanadı. Ádette adamlar sókse ne qılıptı dep sóginiwge onshelli itibar bermeydi. Dinimizde bul úlken gúnalardan biri bolıp, hádisi sháriyfte “Musılmandı sógiw ólimniń jar jaǵasına kelgenligin ańlatadı”, - delingen.
Abdullah razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: “Nábiy sallallahu alayhi wasallam ayttı: “Hár qanday eki musılmannıń arasında álbette Allah taala tárepinen tutılǵan perde boladı. Olardan biri ekinshisin bir awız sóz benen sókse Allah taalanıń perdesin jırtqan boladı”.
Xalıq arasındaǵı “Aramızdaǵı perde kóterilmesin, betimiz ashılmasın”, - degen sózler tiykarında usı hádisi sháriyf bar.
«Rasulullah sallallahu alayhi wasallam: “Álbette, Allah taala buzıqlıqtı hám sógiwdi xosh kórmeydi», - dedi». Muslim ráwiyat qılǵan.
Eki adamnıń biri ekinshisin sókkende ekinshi adam oǵan onday juwap qaytarmaw yaǵnıy sókpew kerek. Hádisi sháriyfte Niyaz ibn Himar Nábiy sallallahu alayhi wasallamǵa: “Ya Rasulullah bir adam meni sókse, ol ózinen pás bolsa, men onnan ústem bolsam bir nárse qılsam bola ma? - dep soraǵanda Nábiy sallallahu alayhi wasallam bılay juwap berdi: “Bir-birin sókken, abırayın tókken eki adam eki shaytandur”, - dep aytqan eken. Demek, bul hádisten bir adam ekinshisin sókse, ekinshi adam da sókse ekewi de barabar gúnakar bolatuǵının bilemiz.
Abdullah Ámir razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı. Payǵambar sallallahu alayhi wasallam ayttı: “Óziniń ata-anasın náletlew gúnalardıń da eń úlkenidur. Sonda: “Ya Rasulullah adam óziniń ata-anasın qalay náletleydi?”, - dep soradı. Rasulullah sallallahu alayhi wasallam: - Bir adam birewdiń ákesin sógedi, ol da bunıń ákesin sógedi, anasın sókse anasın sógedi”, - dedi. Kórip turǵanımızday, birewdiń ata-anasın sógiw ózimizdiń ata-anamızdı náletlew menen bara-bar bolıp, úlken gúna ekenligin bildiredi.
Musılmanshılıqqa tuwrı kelmeytuǵın jaman ádetlerden jáne biri masqara kılıw, birewdi páske urıw hám qorlaw jolı menen kúlkige alıw hám soǵan uqsaǵanlar. Allah taala musılmanlarǵa qarap bılay deydi: “Háy, iyman keltirgenler! (Sizlerden) bir qáwim basqasın masqara qılmasın, itimal, (masqara qılınǵan qáwim) olardan jaqsıraqdur. Jáne hayallar da basqa hayallardı (masqara qılmasın), itimal, (masqara qılınǵan hayal) olardan jaqsıraqdur. Ózlerińizdi ózlerińiz mazaq qılmańlar hám bir-birlerińizge laqap qoymańlar. Iymannan (móminlikten) keyin pasıqlıq atı qanday hám jaman! Kim táwbe qılmasa, onda, áne solar, (gúna isler menen ózlerine) zulım qılıwshılardur» (Hujurot súresi, 11-ayat).
Allah taala Humaza súresi 1-ayatında: “(Adamlardıń artınan) ǵıybat qılıwshı, masqara qılıwshılardıń hár birine wayl bolsın.” Adamlardıń abırayın ǵıybat jolları menen kóp tógiwshi adamǵa humaza delinedi. Olardıń ayıbın hám kemshiligin ishara menen masqara qılıwshıǵa lumaza delinedi. Wayl jáhánnemdegi bir shuqırlıq bolıp usı eki sıpatqa iye bolǵanlardıń hámmesi dozaqtaǵı usı shuqırlıqqa túsedi.
Mómin adamnıń qanın tógiw qanshelli gúna bolsa, abırayın tógiw de sonshelli gúna. Adam óltirip qan tógip gúna qılǵanlar jáhánnemge túskenindey, insannıń abırayın tógip, masqara, ǵıybat etip qapa qılǵanlar da jáhánnemge túsedi.
Álbette, bir-birimizdi mazaq qılıw, mısqıllap sóylep azar beriw jaman ádet bolıp, jámiyet aǵzaları arasındaǵı óz ara qatnasıqlardıń buzılıwına sebep boladı.
Adamlardı orınsız maqtaw da dinimizde jaman ádetlerden. Ráwiyat qılınıwınsha: Bir adam Usman razıyallahu anhudı maqtaǵanında, sahaba Miqdad ibn Aswad razıyallahu anhu onıń betine topıraq shashıp jibergen. Usman: “Bul ne qılǵanıń?” - dep soraǵanında, Mikdad bılay degen: «Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallamnıń «Eger maqtawshılardı kórseńiz, betine topıraq shashıń», degenlerin esitkenmen», - dedi. (Imam Muslim ráwiyat qılǵan).
Ábiw Musa razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: «Nábiy sallallahu alayhi wasallam bir adamnıń basqa birewdi maqtap, jaǵımpazlıq qılıp atırǵanın esitip qaldı, sonda: “Sol adamdı óltirdińiz yamasa belin úzdińiz», - dedi”. Buxariy hám Muslim ráwiyat qılǵan.
Bunday etiw maqtalǵan adamnıń menmenlikke berilip ketiwine hám júris-turısın bilmey, ádep-ikramlılıq jaqtan buzılıwına alıp baradı. Nátiyjede bunday adam ózin joytıp qoyadı hám bara-bara adamgershilikten shıǵadı. Sonıń ushın sháriyatımızda artıqsha maqtawdan tıyılıw buyırılǵan. Adamdı kózinshe maqtawdıń paydası da, qáwpi de bar: eger maqtalıp atırǵan adam jetik iymanlı, isenimli, sabırlı, bilimli bolsa hám maqtawdan asıp-taspasa yamasa menmenlikke berilmese, maqtaw haram da, makruh de bolmaydı. Al, kerisinshe bolsa, adamdı kózinshe maqtaw makruh boladı. Sháriyatımız boyınsha, eger bir adamdı maqtawǵa tuwrı kelip qalsa, “Ol sonday pazıyletlerge iye bolsa kerek, dep oylayman, eger ol usı sıpatlarǵa iye bolsa, “Allah taala onıń sheklewshisi, Allah taala aldında hesh bir adam ayıpsız emes”, dep aytıwı kerek.
Insanlar ózleriniń sanasınan kelip shıqqan halda maqtawdı túrlishe qabıl etedi. Sawatsız adamlar maqtawdan quwanıp, aytılıp atırǵan pazıyletler ózlerinde bar ekenligine marapatlanıp, menmensinedi, maqtawshını ózlerine dos tutadı. Móminler ilajı barınsha maqtawdan qashıwǵa háreket etedi. Al, alımlar bunday jaǵdaylarda «Eger Allah taala ayıplarımdı jasırmaǵanda, adamlar pazıyletlerimdi kórip, meni maqtamas edi, demek bul maqtawlar Allah taalaǵa tiyisli» dep pikirleydi.
Til jámiyetlik qarım-qatnas quralı eken, orta dawısta sóylesip turpayı sózlerden awlaq bolıwımız lazım. Sebebi “Turpayı sóz” ishkilikpazlıq zıyapatları hám qıyalı buzıqlardıń qılmıslarına uqsas nárseler, uyatsız, jalańash gápler esaplanadı. Jánjel hám tartısıwlar da turpayı gápke jaqın turadı. Olarda ádette birewdiń qátesin dálillew ushın jánjellesedi. Al, buǵan tiykarınan birewden ústin keliw tilegi sebep boladı.
Eger másele dinge tiyisli bolsa, nadurıs nárseni biykarlap, tuwrısın bayan etip beriw zárúr. Biraq, biyhuda, paydasız gáp-sózlerdiń ústinde talasıp-tarısıwǵa hájet joq. Bul apattıń dawası menmenlikti sındırıwdan ibarat.
Sóylegende sózdi jaqsı jetkerip beriw de sóylew ádeplerinen. Bir músiybet mısalın alıp qarayıq. Ádette ólim sóziniń ornına “qaytıs boldı” sózi qollanıladı. Bul Quranı Káriym ayatı Káriymasındaǵı “inna lillahi wa inna illayhi rojiun” yaǵnıy “Biz Allah taalanıkimiz hám álbette Oǵan qaytıwshılarmız” sózine júdá say keledi.
Insannıń qádir-qımbatın joqarı tutıp, bir-birin qásterlep jasaytuǵın adamgershilikli xalqımız bazı bir túsiniklerdi tuwrıdan-tuwrı emes, sıpayılastırıp, jumsartıp aytıwdan - evfemizmlerden paydalanadı.
Joqarıdaǵı mısaldaǵı ólim sóziniń ornına qaytıs boldı yamasa ájeli jetti, paynaması toldı, amanatın tapsırdı, kóz jumdı, músiybet jetti kibi sózler qollanıladı. Bunday halatta eger jas bala qaytıs bolǵan bolsa shetnedi sózin qollanıladı.
Bunday ádep-ikram xalqımızdıń qan-qanına sińip ketken ázeliy miriwbetlik, bir-biriniń kewline azar bermew kibi adamgershilik pazıyleti. Jáne de bul sózdi tuwrı paydalanıp, onıń gáwharlıǵın ayan etiwinde.
Az hám saz sóylew de sóylew ádepleriniń biri. Ábiw Hurayra razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: «Nábiy sallallahu alayhi wasallam:» Kim Allahqa hám aqıret kúnine iyman keltirgen bolsa, jaqsı gáp aytsın yamasa tınısh tursın», - dedi». Buxariy, Muslim, Ábiw Dawıt, Termiziyler ráwiyat qılǵan.
Babalarımız az sóylewdi, kóp pikirlewdi, sóylegende de, tek zárúr, ıras, paydalı sózlerdi sóylewdi, sózdi ısırap etpewdi ádet qılǵan, basqalardı da soǵan shaqırǵan. Eger aqıl adamlardıń gáp sózleriniń muǵdarı boyınsha ólshengende, adamlardıń eń aqıllısı olardıń eń kóp sóyleytuǵınları bolar edi. Biraq álbette onday emes. Ábiw Darda razıyallahu anhu: “Awzıńa qaraǵanda qulaqlarıńdı kóbirek islet. Az sóylep kóp tıńlawıń ushın saǵan bir awız, eki qulaq berilgen», - dep aytadı.
Ayrımlar sózlerdi jasalma teńewler menen bezep, yadlap alınǵan sózlerdi qollanıp, adamlarǵa jaǵınıw maqsetinde sóylemekshi boladı. Insan múnásibetlerinde hám ilimiy májilislerde bul «danalıq»tıń sırı tez áshkara boladı.
Sóylewde de Rasulullah sallallahu alayhi wasallam hámme tarawda bárshege órnek ekenligin umıtpawımız kerek. Rasulullah sallallahu alayhi wasallam sóylegende asıqpay, aldında otırǵan adam yadlap alatuǵın dárejede dana-dana etip, bólip-bólip sóyleytuǵın edi. Nábiy sallallahu alayhi wasallamnıń múbárek awzınan shıǵıp atırǵan sózlerdi bir adam sanasa, sanap úlgerer edi. Rasulullah sallallahu alayhi wasallamnıń sózleri eń anıq sóz bolıp, onı esitken hár qanday adam ańsat túsinip alar edi. Rasulullah sallallahu alayhi wasallam túsinikli bolıwı ushın kerek bolǵan waqtında sózin úsh ret tákirarlaytuǵın edi.
Jası, ilimi hám abırayı ózinen joqarı bolǵan adamlardan aldın gáp baslamaw, sóylep atırǵanda onıń gápin bólmey, aqırına shekem dıqqat penen tıńlaw da sóylew ádeplerinen esaplanadı. Hár bir májilisti alım yaki pazıyletli insan, yaki jası ullı basqaradı. Onıń ruxsatısız májiliste sóz aytıw, bunday adamlardan aldın sóz baslaw, basqalardı awzına qaratıwǵa urınıw, qattı hawazda kúliw, qasındıǵılar menen sóylesip otırıw ádepsizlik sanaladı. Birewdiń gápin bóliw, sózin bólip jiberiw oǵan húrmetsizlik etiw menen birge, onıń pikirin shalǵıtıp jiberedi, nátiyjede ol aytpaqshı bolıp turǵan sózlerin umıtıp qoyadı.
«Móminde hámme qulıqlar bolıwı múmkin, biraq qıyanet hám ótirik emes», - dep Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam ótirik sóylew móminniń qulqı emesligin aytadı. Musılman adam ıqlaslı hám taqwadar bolıwı menen bir qatarda tuwrı sózli de bolıwı lazım.
Quranı Káriymde Allah taala bılay buyıradı: «Háy iyman keltirgenler! Allah taaladan qorqıńlar hám (iymanda) sadıq bolǵanlar menen birge bolıńlar!» Allah taalanıń bul buyrıǵında eki: Birinshisi, insan óz sózinde tuwrı sóylewshi bolıwı, ekinshisi, insan tuwrı sóylewshiler menen bir sapta bolıwı názerde tutılǵan. Demek, tuwrı sózlik – sózde, gápte, ámelde, ibadatta, hár qanday wazıypanı qılıwda bolıwı lazım.
Haqıyqıy móminler tuwrı sózlilikti bekkem tutadı hám Allah taala Quranı Káriymde wáde qılǵan úlken sawaplardı úmit etedi. Allah taala márhámat qıladı: «Allah taala ayttı: «Bul kún sadıq (mómin)lerge tuwrı sózligi payda beretuǵın kúndur» Olar ushın astınan dáryalar aǵıp turatuǵın, ol jerde máńgi qalınatuǵın jánnetler bardur. Olardan Allah taala ırazı boldı hám olar Allah taaladan ırazı boldı. Bul úlken utısdur”.
Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam bılay márhámat qıladı: «Íras sóylewde qáwip-qáter kórseńiz de, ıras sóyleńler. Sonda utısqa erisesiz. Hátte payda kórip turǵan bolsańız da, ótirikten saqlanıńlar. Sebebi báribir ótiriktiń aqırı qáwip-qáterdur».
Tuwrı sózdi sóylegen adamdı tastıyıqlaw da ádepten boladı. Bunda tuwrılıqqa xızmet qılıw, jaqsılıq hám taqwa jolında birge islesiw úlgisi bar. Arastu aytadı: “Tuwrılıq ushın qurban bolıw - jalǵanshı bolıp uzaq ómir kórgennen jaqsıraq”.
Gáptiń dárejesine qarap, jaǵday talap etken ráwishte dawıstı kóteriw yaki páseytiw de ádepten. Mısal ushın, kópshilikke qaratılǵan gápti bálent dawıs penen, jaqın turǵan adamǵa pás dawıs penen sóylew kerek. Áhmiyetlisi, gáp kimge qaratılǵan bolsa, sol adam biymálel esitsin. Rasulullah sallallahu alayhi wasallam sonday qılar edi.
Áhmiyetli gáplerdi sóylegende, bir neshe adamǵa óz aldına múrájat etkende, dáslep «bismillah», hamd hám Rasulullah sallallahu alayhi wasallamǵa salawat hám sálemdi aytıp turıp, soń gáp baslaw kerek. Hádislerde hár bir isimizdi «Bismillahir rohmanir rohiym»menen baslasaq sońı qayırlı hám dawamlı bolıwı aytılǵan.
Ayrımlar állekimlerden esitken mısh-mısh, tiykarsız gáplerdi misli ózi gúwa bolǵanday, biymálel bárshege tarqatıp júredi. Bul bolsa ádepsizlik. Mine ózimizdi usınday ádepsizlikten tazalaw ushın hár bir sózimizdi oylap, soń tilimizge shıǵarıwımız lazım. Dana xalqımızdıń “jeti ólshep bir kes” degen hikmetine ámel etiwimiz dárkár. Bul haqqında tómendegidey bir ráwiyattı keltirip ótiwdi maqul taptıq. Danıshpannıń aldına bir adam kelip:
-Sizge sóz aytpaqshı edim, - depti.
–Asıqpa, - depti danıshpan.
–Aytpaqshı bolǵan gáplerińdi úsh elekten ótkerdiń be?
–Ol qanday úsh elek?- dep hayran bolıptı.
–Birinshisi, - depti danıshpan: Haqıyqat elegi. Gápiń haqıyqat pa?
–Bilmeymen, men onı basqalardan esittim.
–Ekinshisi – jaqsılıq elegi. Aytar sóziń adamlarǵa jaqsılıq keltire me?
–Yaq onday dep oylamayman, - dep tán alıptı jańaǵı adam.
–Biraq...
Danıshpan onıń gápin jáne bólipti:
–Onda sózlerińdi úshinshi elekke salamız. Maǵan usı gápti aytıwıń shárt pe?
–Yaq shárt emes...
Sonda danıshpan oǵan:
–Sózleriń ıras emes, jaqsılıqqa xızmet qılmaydı. Keyin maǵan aytıwıń da shárt emes eken, kel ózińdi de, meni de qıynama, - depti.
Ábiw Hurayra razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: «Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Hár bir esitken nársesin ayta beriw jalǵanshılıǵına dálil boladı», - dedi». (Imam Muslim ráwiyatı) Aqıbeti ne bolatuǵının oylamay sóylew sóylewshiniń ózine de, ózgelerge de zıyan keltiriwi múmkin. Aldın oylap, keyin sóylew kerek. Sáwbetke juwapker adam yamasa jası úlken adam soramaǵansha sóz baslamaw, sóz berilgen waqıtta bálent dawısta, mazaqlap, asıǵıs hám qattı dawısta sóylemew, betke shappaw da ádeptiń gózzal úlgilerinen esaplanadı.
Májilis-jıyınlarda eki adam bir-biriniń qulaǵına sıbırlap, jasırın sóylesilmeydi, májilis qatnasıwshılarınıń ayrımları bilip, basqaları bilmeytuǵın tilde sóylesilmeydi. Eki adam bir-birine sır aytsa, olardıń arasına kirip gáplerine qulaq salınbaydı. Abdullah razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: «Rasulullah sallallahu alayhi wasallam: «Eger úsh adam bolsa, ekewi úshinshisin qoyıp, sıbırlaspaydı», - dedi». (Imam Buxariy ráwiyatı)
Sóylep atırǵan waqıtta artıqsha háreketler qılmaw kerek. Buǵan kóz, qas, qol hám basqa aǵzalardıń háreketi de kiredi. Sáwbetlesip atırǵanda sáwbetlesin túrtip, qolınan uslap yamasa kiyiminen tartıp sóyleytuǵınlar da bar. Bul nárseler de ádepsizlikke kirip, bul isler adamnıń ádebindegi kemshiliklerdi júzege shıǵaradı.
Allah taalaǵa, diniy táliymatlarǵa tiyisli gáplerdi itibarsızlıq penen buzıp aytıw úlken gúna islerden. Sebebi, bunda aytıp atırǵan adam ózi bilmesten kufr gáplerdi aytıp qoyıw itimalı kóp boladı. Mısalı, Allah taalanıń atlarınan birin, buyrıǵın, wádesin bilip turıp buzıw kápirlik esaplanadı. Jáne ayrım sózler bar, olar naǵız kápirlik káliması bolmasa da, ózi haram sanalıp, aytqan adam kápir bolıp qalıw itimalı bar. Mısalı, bir adamǵa “Awqattı oń qolıńda je, bul súnnet”, dep ádep berilse, “Súnnet bolsa da oń qolda jemeymen” degen sıyaqlı. Musılmanlarǵa qarap “Dinsiz, iymansızsań, sen buzıqsań, eki júzlemeshiseń”- dep aytıw sebepli de adamnıń iymanına zıyan jetip qalıwı múmkin. Ibn Abbas razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: “Bir adam kelip, Nábiy sallallahu alayhi wasallamǵa ayrım isler haqqında aytıp: “Allah hám siz qáleseńiz», - dedi. Sonda Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Sen meni Allahǵa teń qılıp qoydıń ǵoy! «Allahtıń jalǵız Ózi qálese», - dep ayt», - dedi». (Imam Nasaiy ráwiyatı)
Insan hesh qashan birewdi sókpewi, jaman sózlerdi awzına almawı kerek. Tildi ıqtıyarına qoyıp jiberiw insandı jalǵan, ǵıybat, shuǵıl, menmenlik, alawızlıq, dushpanlasıw, ádepsizlik, buzıq isler hám basqa túrli jamanlıqlarǵa alıp baradı. Bunday jaǵdayǵa duwshaker bolmaw ushın tildi tıyıw abzal. Hádisi sháriyflerimizde “Tilinen hám qolınan basqalarǵa azar jetkizbeytuǵınlar haqıyqıy musılman” delingen.
Ózbekistan Qaharmanı I.Yusupov sózi menen aytqanda, tariyxlarǵa gúwa bolǵan, mıń bir dártke dawa bolǵan sózdiń qunın joytpay, qádirine jetip, ısırap etpesten, óz ornında qollana biliw biziń ádebimizden, ózligimizden xabar beredi. Push gáp-sózler menen bánt bolǵan adam gáwhardı qoyıp tezekti alǵan menen barabar bolǵanınday, óz ómirin biyhuwda ótkergen esaplanadı. Kámillilik sútini bolǵan Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam úmmetlerin artıqsha, biyhuwda, jaman hám hájeti joq sózlerden qaytarǵan.
«Kámil insan» kitabı tiykarında
Idrisov Abdulhamid tayarladı
Muhammad al Beruniy islam bilim jurtı mudarrisi