Маҳмудхөжа Беҳбудий - өзбек жадидчилик ҳәрекетиниң ең жетик ўәкиллеринен бири, билимпарвар, публитсист, драматург және социал реформашы ретинде белгили шахс болып табылады. Ол 1875-жылда Самарқандда туўылған ҳәм турмысы даўамында миллеттиң ояныўы, раўажланыўы ҳәм де тәлим реформалары жолында үлкен үлес қосқан. Беҳбудий өз дәўириниң алдыңғы оқымыслы адамларынан бири ретинде халқти наданлықтан шығарыў, ылым-билим менен көтериў тәрепдары болған. Ол билимлендириў тараўында реформалар өткериў менен шекленбеген, бәлки социал ҳәм мәдений мәселелер бойынша да терең пикирлери менен белгили.
ХИХ әсир ақыры ҳәм ХХ әсир басларында Орайлық Азия қалақлық батпағина батиб қалған, ескиче тәлим үстин туратуғын болып, заманагөй билимлер жеткиликлише оқытилмаган. Бул жағдайды өзгертиў ушын жадидчилик ҳәрекети пайда болды. Жадидчилар Батыс тәжирийбесин үйренип, заманагой пән ҳәм технологияларды өз миллий қәдириятлары менен уйқасластырыўға интилгенлер.
Беҳбудий жадидчилик ҳәрекетиниң жетекшилеринен бири ретинде тәлимди модернизациялаў ҳәм баспасөз арқалы халқни саўатлы етиўге үлкен итибар қаратды. Оның пикрине қарағанда, тәлим раўажланыўдың гилти болып, егер халық ылым алмаса, ғәрезсиз ҳәм тараққий еткен жәмийети қурыў мүмкиншиликсиз болады. Сол себепли ол жаңа усыл мектеплерин қурады, миллий баспасөзге тийкар салынды ҳәм өз дөретпелери арқалы халқни саналы турмыс кешириўге шақирди. Оның буған байланыслығы искерлиги жадидчилик ҳәрекетиниң тийкарғы бағдарларынан бирине айланды.
Беҳбудийдиң мақсети текғана тәлимди реформалаў емес, бәлки миллетти көтериў, халқти саўатлы, дүняға көз қарасы кең ҳәм заманагөй ойлаўға ийе қылыў еди. Ол өз дәўиринде жеке мәплерди емес, бәлки пүткил миллет перспективасын өйлаган ҳалда ҳәрекет еткен. Усының себебинен оның искерлиги текғана ХХ әсир басларында емес, бәлки бүгинги күнде де өз әҳмийетин жоғатпаған.
Маҳмудхөжа Беҳбудий жадидчилик ҳәрекетиниң тийкарғы бағдарларынан бири болған тәлим реформасы жолында үлкен үлес қосқан. Ол жаңа усыл мектеплерин шөлкемлестириў арқалы халықтың саўатлылығын асырыўды мақсет еткен. Дәстүрий мектеплердиң заманагөй илмнен узақласқаны, ески тәлим методларының нәтийжели емеслиги оны билимлендириў тараўында бирден бурилиўға үндеди.
1903-жылда Беҳбудий Самарқандда биринши жаңа усыл мектепти ашты. Бул мектепте оқыўшылар ески мектеплерден айрықша түрде тез ҳәм нәтийжели оқыў ҳәм де жаңа билимлерди ийелеў мүмкиншилигине ийе болды. Жаңа усыл мектеплериниң тийкарғы қәсийетлери:
Оқыўшыларға араб әлиппеси тийкарында тез жазыў ҳәм оқыў уйретилген.
Математика, география, тарийх, тәбияттаныўлық сыяқлы заманагөй пәнлер оқытылған.
Оқыў процеси қолай ҳәм түсиникли усылларда исленген.
Бул мектеплер халық арасында тез тарқалып, басқа жадидлер тәрепинен де қоллап -қуўатланды. Беҳбудий тек Самарқандда емес, бәлки басқа ўәлаятларда да жаңа усыл мектеплери ашылыўына илҳам (ёш) берген.
Беҳбудий искерлик жүргизген дәўирде Орайлық Азияда тийкарғы тәлим мекемелери ески усылдағы мектеплер еди. Бирақ мектеплердеги тәлим системасы орта әсирлерден берли дерлик өзгермай киятырған еди.
Беҳбудий ески мектеплердиң заманагөй ылымлерге быйпарқ екенлигин сын пикир еткен. Оның пикрине қарағанда, халқти саўатлы ҳәм тараққийпарвар қылыў ушын жаңа усыл тәлими керек еди. Усының себепинен ол бул мектеплер арқалы жас аўладларди илим ҳәм заманагөй билимлер менен таныстырыўға ҳәрекет етди.
Беҳбудий жадид мектеплери ушын арнаўлы оқыў программаларын ислеп шықты. Ол төмендеги жаңалықларды енгизген:
Саўат шығарыўдың оператив усылы - Беҳбудий усылы менен олар тек бир неше ай ишинде жазыў ҳәм оқыўды үйрениўлери мүмкин еди.
Заманагөй пәнлерди киргизиў - математика, география, тарийх, тәбияттаныўлық сыяқлы пәнлерди үйретиў арқалы балалардың ойлаўын раўажландырыўға интилген.
Сабақлық ҳәм оқыў қөлланбаларын жаратыў - Беҳбудий заманагөй оқыў қөлланбаларын ислеп шығыўға ҳәрекет еткен.
Беҳбудий билимлендириў тараўында текғана әмелий искерлик менен емес, бәлки илимий-дөретиўшилик жөнелисте де үлкен үлес қосқан. Ол түрли газеталарда тәлим ҳәм миллий ояныў темасында мақалалар жазған, оқыўшылар ушын қөлланбалар жаратқан. Оның ең зәрүрли дөретпелеринен бири “Падаркуш” драмаси болып, бул драмада ески ҳәм жаңа дүня арасындағы қарама-қарсылық, наданлық ҳәм ылым арасындағы гүрес сәўлелендирилген.
Ол тәлим бойынша төмендеги пикирлерди илгери сүрген:
“Илмсиз халық - келешексиз халқ”
“Биз өзимизди дүнялық ылымларден чеклесек, миллет ретинде жоқ боламиз”
“Балаларымызды тек ескиче илми менен чеклемей, оларға жаңа билимлер бериўимиз керек”.
Беҳбудийдиң бул пикирлери оның тәлимге болған жоқары итибарын ҳәм раўажланыўға исенимин көрсетеди.
Маҳмудхөжа Беҳбудий өз дәўиринде тек тәлим менен шекленбей, баспасөз арқалы да халық санасын көтериўге ҳәрекет еткен. Ол 1913-жылда Самарқандда “Айна” газетасини ташкил етип, оны жадидчилик идеяларын тарқатыўдың тийкарғы қуралларындан бирине айлантырды.
“Айна” газетасининг тийкарғы мақсетлери:
Жаңа усыл мектеплерин тарғиб қылыў ҳәм саўатлылықты асырыў.
Миллий өзликти аңғарыўды күшейтиў, колонизаторлик (мустамлакачилик) сиясатина қарсы билимлендириў гүрес апарыў.
Дүня сиясаты, илим ҳәм економикалық жаңалықлар ҳаққында халқти хабардар қылыў.
Диний екстремизм ҳәм наданлықға қарсы пикирлерди тарғиб қылыў.
“Айна” газетаси сол дәўирде Туркистон аймағында ең абырайлы газеталардан бири болып, бул газетада тек өзбек оқымыслы адамлары емес, бәлки пүткил Орайлық Азияның алдыңғы пикирли адамлары өз мақалаларын баспадан шығарған. Саламатий газета арқалы миллеттиң келешеги ушын зәрүрли болған актуал мәселелерди көтерип шыққан.
Беҳбудий өз мақалаларында тәлим, миллий ояныў, жәмийет реформасы, әйеллер ҳуқықлары ҳәм колонизаторликке (мустамлакачиликка) қарсы гүрес сыяқлы темаларды жаритған. Оның мақалалары халық арасында жаңаша пикирлеў ҳәм билимпарварликни күшейтиўге хызмет еткен.
Оның мақалаларында төмендеги тийкарғы пикирлер илгери сурилган:
Гөрсаўатлыққа қарсы гүрес: “Халықтың қалақлығы себеби - ылым жоқ екенлигинде. Биз китап оқыўды ҳәм ылым излеўди әдет етпесак, келешек биздики болмайды”
Әйеллер тәлими: “Егер биз әйеллеримизди саўатлы етпесек, миллет ҳеш қашан тараққий ета алмайды”
Социал реформалар зәрүрлиги: “Заманагөй пәнлер ҳәм жаңаша ойлаў арқалы биз өзимизди өзгертиўимиз керек”.
Беҳбудий өзиниң мақалалары арқалы халықтың дәрежесин асырыўды ҳәм оларды миллий өзлигини аңғарыўға үндеўди мақсет еткен. Ол текғана тәлим мәселесин емес, бәлки сиясий ҳәм економикалық мәселелерди де көтерип шыққан.
Беҳбудий баспасөз арқалы миллий өзликти аңғарыў ҳәм тәлимниң зәрүрлигини тарғиб еткен. Оның пикрине қарағанда, миллет раўажланыўна жетиўи ушын әўеле өзлигини аңлап жетиўи керек. Усының нәтийжесинде ол баспасөз бетлеринде миллеттиң тарийхый түбирлери, мәденияты ҳәм өзбек тилиниң әҳмийетин жақтыландыриўге үлкен итибар қаратған.
Оның тийкарғы идеялары төмендегилер еди:
Миллий өзликти аңғарыў: Өзбек халқи өз тарийхын, мәдениятын ҳәм тилин ҳүрмет етиўи керек.
Тәлим ҳәм информация тарқатыў: Ҳәр бир адам заманагөй ылымлерды үйрениўи керек.
Социал жуўапкершилик: Ҳәр бир пуқара миллет ҳәм ўатан гүллениўи ушын өз үлесин қосыўы керек.
Маҳмудхөжа Беҳбудий әйеллер тәлими ҳәм олардың жәмийеттеги орнына үлкен итибар қаратған жадид оқымыслы адамларынан бири еди. Оған көре, миллет раўажланыўы тек ғана ер адамлардың саўатлы болыўы менен емес, бәлки ҳаяллардың да ылым алыўына байланыслы еди. Себеби гөрсаўат ана өз перзентине жетерлише билим бере алмайды және бул пүткил жәмиеттиң артқа қайтыўына себеп болады.
Беҳбудий әйеллер тәлими бойынша сондай пикир билдирген:
“Миллетти тараққий еттириў ушын әўеле аналарымызды тәрбиялаўымыз керек”
“Егер әйеллеримиз оқымаса, миллетимиз ҳеш қашан алдын бола алмайды”
Усының нәтийжесинде ол әйеллер ушын да жаңа усыл мектеплерин шөлкемлестириў кереклигини айтып өткен ҳәм бундай мектеплерди ашыўға ҳәрекет еткен. Оның бул идеялары сол дәўирде үлкен қарсылықларға дус келген, себеби көпшилик ҳаяллардың саўатлы болыўын артықша деп билген. Соған қарамай, Беҳбудий әйеллер мектеплери ашыў ҳәрекетинде даўам еткен ҳәм ҳаяллардың жәмийеттеги орнын асырыўға интилген.
Беҳбудий текғана тәлим менен емес, бәлки сиясий ҳәм економикалық мәселелер бойынша да терең пикир жүргизген. Оның пикрине қарағанда, өзбек халқи тек ылым алыў менен емес, бәлки сиясий ҳәм економикалық тәрептен де беккем болыўы керек.
Сиясий қараўлары:
Ол Туркистон халықларының өз тәғдирин өзи белгилеўин жоғалғанин ҳәм Россия империясининг зулмина сын пикир еткен.
Халықтың сиясий санасын көтериў ушын баспасөз ҳәм тәлим системасы арқалы миллий ояныўды қоллап -қуўатлаған.
Колония сиясатының унамсыз тәсири ҳаққында мақалалар жазған ҳәм ғәрезсиз пикирлейтуғын жәмийети қәлиплестириўге ҳәрекет еткен.
Економикалық қараўлары:
Миллет раўажланыўы ушын заманагөй өнерментшилик ҳәм саўда -санаатты раўажландырыў зәрүр екенлигин илгери сүрген.
Халқни економикалық тәрептен раўажландырыў ушын саўда ҳәм банк системасын реформалаў кереклигини айтып өткен.
Байлықты тек өз мәплери ушын ислетиў емес, бәлки пүткил жәмийети раўажландырыў жолында жумсаў кереклигини айтқан.
Беҳбудий бул пикирлерин “Айна” газетаси арқалы да кең тарғиб еткен ҳәм економикалық қалақлықты жеңиў ушын миллий исбилерменликти раўажландырыўды зәрүрли деп билген. Беҳбудий илгери сүрген идеялар сол дәўирде ҳәмме тәрепинен қоллап -қуўатланбаған. Әсиресе, ескиче ойлаў тәрепдарлары ҳәм колонизаторлик (мустамлакачилик) сиясатынан мәпдар болған күшлер оның искерлигине қарсы шыққан.
Қарсылықларға тийкарғы себеплер:
Әйеллер тәлимине болған қарсылық: Көпшилик дәстүрий жәмийет ўәкиллери ҳаяллардың оқыўын қабыл етпеген, бул болса Беҳбудийдиң ҳәрекетлерине тосқынлық еткен.
Колонизаторлик (мустамлакачилик) сиясаты: Россия империяси Беҳбудийдиң жадидчилик ҳәрекетин қәўипли деп билген және оны қадағалаў астына алыўға ҳәрекет еткен.
Маҳмудхөжа Беҳбудий ҳәм жадидчилик ҳәрекети Туркистон халықларының социал, сиясий ҳәм мәдений турмысында үлкен өзгерислерге себеп болды.
Оның искерлиги нәтийжесинде:
Жаңа усыл мектеплери кең тарқалды - Жадид мектеплери қысқа ўақыт ишинде пүткил Туркистон бойлап таралды. Бул мектеплерде оқыған жаслар кейинирек түрли тараўларда искерлик жүргизип, жәмиеттииң раўажланыўына үлес қосдылар.
Миллий баспасөз қәлиплести - Саламатий “Айна” газетаси арқалы жәмийетте миллий өзликти аңғарыў процесин тезлестирди ҳәм билимлендириў ҳәрекетти тарғиб етди. Оның ызынен басқа жадид газеталар да пайда болды.
Әйеллер тәлими раўажланди - Саламатий әйеллер тәлимине итибар қаратғаны себепли жәмийетте әйеллер оқытылыўына болған қатнас аз-аздан өзгерип барды.
Сиясий ояныў күшайди - Саламатий және оның ҳамфикрлари миллий раўажланыў, миллеттиң өз тәғдирин өзи белгилеўи ҳаққында пикирлер илгери жылжытыўды. Бул болса Туркистон халықлары арасында ғәрезсизлик идеяларының қәлиплесиўине мәкән жаратты.
Беҳбудий өзи гөзлеген барлық мақсетлерге ерисе алмаған болса - да, оның умтылыў-ҳәрекетлери жәмийет раўажланыўына үлкен тәсир көрсетди. Совет дәўиринде жадидчилик ҳәрекети рәсмий түрде “буржуазия мыллетшиллиги” ҳәм “контрреволютсион идея” ретинде қараланди. Беҳбудий ҳәм басқа жадидлердиң мийраслары жоқ етилип, олардың жумысы реаксион, колонизаторликке (мустамлакачилик) қарсы жөнелген ҳәрекет ретинде көрсетилди.
Жадидлердиң көбиси репрессияга дус келди - 1930 -жылларда Сталин репрессиялари нәтийжесинде Беҳбудий исин даўамлаўшылары болған көплеген оқымыслы адамлар, атап айтқанда, Чолпан, Фитрат, Мунавварқори сыяқлы ғайраткерлер репрессия етилди.
Жадидчилик идеологиясы қадаған етилген - Жаңа совет тәлим системасы жадидчиликти ескилик сарқити ретинде баҳалап, Беҳбудий илгери сүрген идеяларға қарсы үгит-нәсиятлаў алып барды.
Баспасөз ҳәм илимий дөретпелер цензураға дус келди - Беҳбудий дөретпелери ҳәм жадидчилик ҳәрекети менен байланыслы материаллар узақ жыллар даўамында оммага усыныс етилмеди. Сондай болса-да, Совет тәлим системасы жадидлер илгери сүрген айырым идеяларды өз ишине алды, мысалы, әйеллер тәлими ҳәм заманагөй пәнлердиң оқытылыўы.
Бүгинги күнде Маҳмудхөжа Беҳбудий ҳәм жадидчилик ҳәрекети миллий руўхыйлық ҳәм тәлим раўажланыўында зәрүрли орын ийелейди. Өзбекстан ғәрезсизликке ерискеннен кейин, Беҳбудийдиң илимий-билимлендириў мийраслары қайта тиклене басланды.
Жаңа усыл мектеплери дәстүры даўам етпекте - Ҳәзирги заман тәлим системасы Саламатий илгери сүрген методларға тийкарланған болып, оператив саўат шығарыў, заманагөй пәнлерге итибар қаратыў ҳәм миллий билимди раўажландырыў принциплерыге әмел етеди. Миллий өзликти аңғарыў беккемленди - Өзбекстан тәлим системасында өзбек тили, миллий мәденият ҳәм тарийхни үйрениў зәрүрли орын ийелейди. Бул тәреплер Беҳбудий ҳәм жадидчилик идеялары менен байланыслы.
Әйеллер тәлими раўаж тапты - Бүгинги күнде әйеллер тәлими мәмлекет сиясатының үстин туратуғын бағдарларынан бирине айланды, бул болса Беҳбудий әрман еткен жәмийет қурылысына зәрүрли қәдем болды.
Жадидчиликке болған қызығыўшылық артты - Өзбекстанда Беҳбудий және оның заманласлары ҳаққында көплеген илимий изертлеўлер, мақалалар ҳәм китаплар баспадан шығарылып атыр. Оның мийраслары текғана тарийхый естелик ретинде емес, бәлки бүгинги раўажланыў ушын зәрүрли тәжирийбе ретинде үйренилип атыр.
1919 -жылда Беҳбудий қарақшылар тәрепинен қатл (өлтирилген) етилген, бул болса оның искерлиги ҳәм идеяларына қарсы болған күшлердиң тәсиринен дерек береди. Оның өлими жадидчилик ҳәрекети ушын салмақли жойтыў болды бирақ ол баслап берген билим жолы кейинги әўладлар тәрепинен даўам еттирилди.
Маҳмудхөжа Беҳбудий өзбек жадидчилик ҳәрекетиниң ең жақты ўәкиллеринен бири ретинде тәлим және социал тараўда терең ыз қалдырды. Оның искерлиги миллий ояныў, заманагөй тәлим системасын қәлиплестириў ҳәм халық санасына көтериўге қаратылған болып, бул жолда ол өз өмирин қурбан етди.
Беҳбудий өзиниң жаңа усыл мектеплерин уйымластырыўы, миллий баспасөз ҳәм публитсистикани раўажландырыўы, әйеллер тәлимин алдиға сурди ҳәмде сиясий ҳәм економикалық мәселелерде алдыңғы пикирлерди илгери жылжытыўы менен өз дәўири ушын үлкен әҳмийет кәсип етди. Оның умтылыў-ҳәрекетлери нәтийжесинде өзбек халқида ылым-билимге болған мүтажлик артты, миллий ояныў процеси тезлесди ҳәм колонизаторлик (мустамлакачилик) зулмига қарсы саналы гүрес қәлиплести.
Совет дәўиринде жадидчилик ҳәрекети қатты тәқип астына алынды, бирақ Беҳбудий және оның исин даўамлаўшылары баслап берген реформалар кейинирек өз нәтийжелерин берди. Ҳәзирги Өзбекстан тәлим системасында заманагөй пәнлерди оқытыў, миллий намысты қәлиплестириў ҳәм әйеллер тәлимин раўажландырыў сыяқлы тәреплер Беҳбудий илгери сүрген идеяларға тийкарланады.
Бүгинги жәмийет ушын Саламатий идеялары қандай әҳмийетке ийе?
Заманагөй тәлим системасында оның реформалары ызлеры бар. Саўатлылықты асырыў, пәнлерди кең қамраўда оқытыў ҳәм оқыў программаларын модернизациялаў - булардың барлығы Беҳбудий илгери сүрген идеялар менен уйқасласады.
Баспасөз ҳәм информация еркинлиги идеялары даўам етпекте. Беҳбудий баспасөзди халық санасына оятыў қуралы деп билген. Бүгинги күнде Өзбекстанда баспасөз ҳәм журналистика раўажланып, жәмийетте зәрүрли рол ойнайды. Миллий өзликти аңғарыў ҳәм ғәрезсиз ойлаў қәлиплесип атыр. Оның миллий ояныў ҳаққындағы пикирлери бүгинги Өзбекстан жәмийетинде де актуал болып, жеткиншектиң руўхый тәрбиясында зәрүрли орын ийелейди.
Жуўмақ етип айтқанда, Маҳмудхөжа Беҳбудий - халық билими ҳәм раўажланыўы жолында белсендилик менен ҳәрекет еткен ойшыл. Оның билимлендириў тараўыдағы реформалары, баспасөздеги искерлиги және социал-сиясий идеялары бүгинги күнде де өз актуаллығын жоғатпаған. Ол қалдырған мийраслар Өзбекстанның илимий, мәдений ҳәм билимлендириў раўажланыўына хизмет етип атыр ҳәм келешек әўладлар ушын ибрат дәреги болып қалып атыр.
Билим журты оқытыўшысы И.Сабирбайев