Бидъат ислом дини нуқтаи назаридан салбий маънога ега бўлган атамалардан биридир. Бидъат, асосан, диний масалаларда янгилик киритиш, яъни Исломда анъанавий шаклланмаган ва пайғамбар Муҳаммад (с.а.в.) томонидан кўрсатилмаган ёъл-ёъриқлар, ибодатлар ёки еътиқодий амалларни амалга оширишни англатади. Бу тушунча Ислом тарихида ўзига хос аҳамиятга ега бўлиб, асрлар давомида диний олимлар ва фиқҳшунослар томонидан чуқур таҳлил қилиниб, кенг мунозараларга сабаб бўлган.
Бидъатнинг турлари
Бидъат одатда икки турга бўлинади:
- Бидъат-и Ҳасана (яхши бидъат): Баъзи диний олимлар бидъатни фақат салбий кўринишда баҳоламайдилар. Улар бидъат-и ҳасанани киритган кишилар учун савоб олиш мумкинлигини таъкидлайдилар. Бу бидъат Пайғамбар Муҳаммад (с.а.в.) даврида бўлмаган, аммо кейинроқ Исломда фойдали ва ижобий деб кўрилган амалларни ўз ичига олади. Мисол сифатида масжидларнинг кенгайтирилиши, илмий ривожланиш ва динни ўргатишдаги янги услубларни келтириш мумкин.
- Бидъат-и Саййиъа (ёмон бидъат): Бу турдаги бидъат еса қаттиқ қораланган ва мусулмонлар орасида ихтилофларга сабаб бўлган амалларни англатади. Бу амаллар диннинг асл манбаларига зид бўлиб, диндорлар ўртасида нотўғри еътиқодлар ёки ибодатлар шаклланишига олиб келади. Мисол тариқасида Қуръон ва Суннатга асосланмаган диний маросимлар ёки ибодатларни келтириш мумкин.
Бидъатнинг манбалари ва ҳукми
Бидъатнинг асосий манбалари Қуръон ва Ҳадислардир. Қуръонда тўғридан-тўғри бидъат атамаси тилга олинмаган бўлса-да, Пайғамбар Муҳаммад (с.а.в.)нинг ҳадисларида бидъатдан огоҳлантирувчи кўплаб кўрсатмалар мавжуд. Масалан, бир ҳадисда у киши: "Ҳар бир бидъат залолатдир, ва ҳар бир залолат дўзахдадир", — деб айтганлар. Бу каби огоҳлантиришлар бидъатнинг дин учун қанчалик хавфли еканлигини кўрсатади.
Исломий манбаларга кўра, бидъатга берилиш динда тафовутлар ва бўлинишларга олиб келади. Шу сабабдан, анъанавий уламолар бидъатга қарши қатъий туришни ва динни Пайғамбар Муҳаммад (с.а.в.) даврида қандай бўлса, шундай сақлашни тарғиб қилганлар.
Хулоса
Бидъат тушунчаси Ислом тарихида муҳим ўрин тутиб, мусулмонлар учун диний еътиқод ва амалларда еҳтиёткор бўлишни еслатади. Бидъатнинг турли талқинлари мавжуд бўлса-да, унинг диний ҳаётга киритилиши фақат Қуръон ва Суннат асосида бўлиши керак. Шу билан бирга, замонавий ўзгаришлар даврида бу тушунча қандай қўлланилиши ҳақида ҳам ўйлаб кўриш зарур, чунки диннинг тозалигини сақлаш муҳимдир.
Билим юрти ўқитувчиси И.Сабирбайев