MUHAMMMAD IBN AHMAD AL-BERUNIY” ORTA ARNAWLÍ ISLAM BILIM JURTÍ

Bilim jurtında talabalar zaman talaplarına say bilim alıwı ushın barlıq qolaylıqlar jaratılǵan. Atap aytqanda, eń zamanagóy oqıw quralları menen támiyinlengen oqıw xanaları, málimleme-resurs orayı, dáretxana, asxana, jataqxana, sport zalı, mini futbol maydanshası, salamatlıq xanası, shashtárezxana bar.

“Quranı kárim hám tájwid” pullı oqıw kursları

Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń “Diniy-aǵartıwshılıq tarawınıń jumısın túpkilikli jetilistiriw ilajları haqqında”ǵı 2018-jıl 16-apreldegi PP-5416-sanlı Pármanı menen tastıyıqlanǵan ilajlar Baǵdarlamasınıń 6-bántinde belgilengen wazıypalardıń orınlanıwın támiyinlew maqsetinde Ózbekstan musılmanları mákemesiniń 2018-jıl 30-apreldegi 01A/056-sanlı buyrıǵı tastıyıqlanǵan. Usı múnásibet penen Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy medresesinde 2018-jıl 10-iyunnan baslap “Quranı kárim hám tájwid” úyretiw boyınsha pullı oqıw kursları shólkemlestirildi.

Málimleme resurs orayı

Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy” orta arnawlı islam bilim jurtınıń málimleme resurs orayı fondında jámi 17756 kitap saqlanbaqta. Sonnan, 1505 ulıwma bilimlendiriw ádebiyatları, 4085 arnawlı pánlerden sabaqlıqlar, 764 sociyallıq-ekonomikalıq ádebiyatlar, 7340 ilimiy-ǵalabalıq ádebiyatlar, 919 elektron ádebiyatları quraydı.

Kurslar

2018-jıl 10-iyunnan baslap “Quranı kárim hám tájwid” úyretiw boyınsha pullı oqıw kursları shólkemlestirildi.

Talabalar

Búgingi kúnge kelip bilim jurtında 148 talabaǵa 21 oqıtıwshı tárepinen tálim-tárbiya berip kelinbekte.

Jetiskenliklerimiz

Bilim jurtı oqıtıwshıları hám talabaları ótkerilip kelinetuǵın túrli tańlawlarda qatnasıp joqarı orınlardı iyelep kelmekte.

MAHMUDXOJA BEHBUDIY HÁM ONÍŃ ILIM HÁM TEXNOLOGIYALAR RAWAJLANÍWÍNDAǴÍ ORNÍ

XIX ásir aqırı - XX ásir baslarında Túrkstan úlkesinde jámiyetlik-siyasiy turmısta túpkilikli ózgerisler júz bere basladı. Rossiya imperiyası kolonizatorlıǵı sharayatında jergilikli xalıqlar sociallıq-mádeniy jaqtan artta qalıp, zamanagóy ilim hám texnologiyalardan shette qaldı. Usı dáwirde jadidshilik háreketi milletti oyanıw, ilim-aǵartıwshılıq hám rawajlanıwǵa baǵdarlaw ideyası menen maydanǵa shıqtı. Onıń en iri wákillerinen biri Maxmudxoja Behbudiy (1875-1919) bolıp, ol óziniń pedagogikalıq, publicistikalıq hám siyasiy iskerligi arqalı ilim hám texnologiyalardıń úlkede rawajlanıwına úlken tásir kórsetti.

Bilimlendiriw hám jana usıl mektepleri

Behbudiy jadidshilik ideyasınıń ámeliyatqa engiziliwinde áhmiyetli rol oynadı. 1903-jıldan baslap ol Samarqandta jańa usıl mektepler ashıw baslaması menen shıqtı. Bul mekteplerde tek ǵana Quran hám diniy bilimler emes, bálkim:

esap (matematika),

geografiya,

tariyx,

tábiyattanıw,

rus tili hám arab tili oqıtıldı.

Jańa usıl mektepleriniń nátiyjeliligi haqqında Behbudiy óz maqalalarında atap ótip, zamanagóy pánlerdi úyreniw milletti jawızlıqtan alıp shıǵatuǵın birden-bir jol ekenin dálillewge umtılǵan.

Ilimiy hám ádebiy miyras

Behbudiy bir qatar oqıw qollanbaların jarattı. Sonnan:

"Kitobat ul-atfol" - baslawısh klass oqıwshıları ushın sawat úyretiw sabaqlıǵı;

"Risolai juǵrofiyai umumiy" (1903) - geografiya páninen jazılǵan qollanba, onda Evropa hám Aziya mámleketleri haqqında ilimiy maǵlıwmatlar keltirilgen;

"Ámeliyatı islam" - diniy máresimlerdiń ámeliy qollanbası, biraq onda da aǵartıwshılıq túsinikler jámlengen.

Bul shıǵarmalar óz dáwiri ushın ilim jetiskenliklerin xalıq arasında keńnen úgit-násiyatlaǵan áhmiyetli dereklerden edi.

Baspasóz hám publicistika

Behbudiy 1913-jılı Samarqandta "Samarqand" gazetasın, 1914-jıldan baslap bolsa "Ayna" jurnalın shólkemlestirdi.

"Samarqand" gazetasında ol bilimlendiriw, siyasat, jámiyet hám texnologiya jańalıqlarına baylanıslı maqalalar járiyaladı.

"Ayna" jurnalı bolsa ilimiy-aǵartıwshılıq baǵdarda bolıp, onda dúnya xalıqlarınıń rawajlanıwı, ilimiy jetiskenlikleri, texnikalıq oylap tabıwlar haqqında turaqlı túrde maqalalar basıp shıǵarıldı.

Máselen, "Ayna" betlerinde elektr energiyası, temir jol, poligrafiya sıyaqlı jańalıqlardıń Orta Aziya ushın áhmiyeti tallanǵan. Bul arqalı Behbudiy xalıqtı dúnya rawajlanıwınan xabardar etiwge umtılǵan.

Teatr hám sociallıq pikir oyatıw

1913-jılı jazılǵan "Padarkush" draması ózbek dramaturgiyasında dáslepki saxna shıǵarması sıpatında tariyxta qaldı. Shıǵarmada sawatsızlıq, nadanlıq, ilimge itibarsızlıq aqıbetleri ashıp berilgen. Behbudiy teatrǵa aǵartıwshılıqtı úgit-násiyatlaw quralı sıpatında qarap, onı keń xalıq massasına zamanagóy ideyalardı sińdiriwde áhmiyetli dep esaplaǵan.

Juwmaq

Behbudiy xızmet kórsetken dáwirde Oraylıq Aziyada tiykarǵı bilimlendiriw mákemeleri eski usıldaǵı mektepler edi. Biraq mekteplerdegi bilimlendiriw sisteması orta ásirlerden berli derlik ózgermey kiyatırǵan edi. Behbudiy eski mekteplerdiń zamanagóy ilimlerge biypárwa ekenligin sınǵa alǵan. Onıń pikirinshe, xalıqtı sawatlı hám rawajlanıwshı etiw ushın jańa usıldaǵı bilimlendiriw kerek edi. Sol sebepli ol bul mektepler arqalı jas áwladtı ilim hám zamanagóy bilimler menen tanıstırıwǵa háreket etti. Behbudiy jadid mektepleri ushın arnawlı oqıw baǵdarlamaların islep shıqtı. Ol tómendegi jańalıqlardı engizgen:

Sawat ashıwdıń tez usılı - Behbudiy usılı menen olar tek bir neshe ay ishinde jazıw hám oqıwdı úyreniwi múmkin edi.

Zamanagóy pánlerdi kirgiziw - matematika, geografiya, tariyx, tábiyattanıw sıyaqlı pánlerdi úyretiw arqalı balalardıń oy-pikirin rawajlandırıwǵa umtılǵan.

Sabaqlıq hám oqıw qollanbaların jaratıw - Behbudiy zamanagóy oqıw qollanbaların islep shıǵıwǵa háreket etken.

Behbudiy bilimlendiriw tarawında tek ámeliy iskerligi menen emes, al ilimiy-dóretiwshilik baǵdarda da úlken úles qosqan. Ol túrli gazetalarda bilimlendiriw hám milliy oyanıw temasında maqalalar jazǵan, oqıwshılar ushın qollanbalar jaratqan. Joqarıda aytıp ótkenimizdey onıń eń áhmiyetli shıǵarmalarınan biri "Padarkush" draması bolıp, onda eski hám jańa dúnya arasındaǵı qarama-qarsılıq, jawızlıq hám ilim arasındaǵı gúres sáwlelendirilgen.

Ol bilimlendiriw boyınsha tómendegi pikirlerdi alǵa qoyǵan:

"Ilimsiz xalıq - keleshegi joq xalıq."

"Biz ózimizdi dúnyalıq ilimlerden sheklesek, millet sıpatında joq bolamız"

"Balalarımızdı tek ǵana eski bilim menen sheklemey, olarǵa jańa bilimler beriwimiz kerek."

Behbudiydiń bul pikirleri onıń bilimlendiriwge bolǵan joqarı itibarın hám rawajlanıwǵa isenimin kórsetedi.

Mahmudxoja Behbudiy ilim hám texnologiyalardıń rawajlanıwına qosqan úlesi sheksiz. Ol jańa usıl mektepleri arqalı zamanagóy pánlerdi oqıtıwǵa tiykar saldı, sabaqlıq hám qollanbalar menen bilimlendiriwdi bayıttı, baspasóz hám teatr arqalı ilimiy-aǵartıwshılıq ideyalardı keń xalıq massasına jetkerdi. Behbudiy ideyaları sebepli XX ásir baslarında jámiyette ilimge qızıǵıw hám texnologiyalıq jańalıqlarga umtılıw procesi tezlesti.

Búgingi kúnde de onıń miyrası jaslardı ilimge, texnologiyaǵa hám milliy rawajlanıwǵa xızmet etiwge iytermeleytuǵın sheksiz qádiriyat bolıp qalmaqta.

Nókis Muhammad ibn Ahmad al Beruniy

orta arnawlı islam bilim jurtı oqıtıwshısı B. Abdiramanov