Bul másele oǵada názik hám qáwipli. Ásirese házirgidey aqıyda ilimi bilimdanları kem, onı izlegenler onnan da kem bolıp, áytewir nársege kópshilikti kápir yamasa mushrikke shıǵarıp jibere beretuǵın bir zamanda. Álbette, hár bir mashqalanıń sebepleri hám faktorları bolǵanı sıyaqlı, adamlardı ańsat ǵana kápir ya mushrikke shıǵarıp jiberetuǵın-lardıń kóbeyiwiniń de ózine tán sebep hám faktorları bar. Olardı tereń-nen úyreniwdi qánigelerine tapsırıp, biz ózimizge tiyisli jerin bayan etiwge kirisemiz. Islam haqqındaǵı kóplegen qáteler qatarında, bul máseledegi qáte de tiykarınan adamlardıń diniy bilimi joqlıǵı yaki qáteliginen kelip shıǵadı. Eń jamanı – sol kemshilikti tuwrılawǵa háreket qılmawda.
Usı mánide adamlarǵa aytıp júrgen maǵlıwmatlarımızdı jazıp ta qoyıwǵa qarar ettik.
Bul máselede "Sharhi "Aqıydatut Tahawiyya" kitabında tómendegiler aytıladı:
"Áhli qıblalardan hesh birin gúnah sebepli kápir qılmaymız, eger bunı halal sanamasa".
Bul sıyaqlı máselelerde "áhli qıbla"dan maqset, Payǵambar sallallahu alayhi wa sallam keltirgen barlıq nárselerge iyman keltirip, dinniń tiykarǵı nárselerinen birde nárseni inkar qılmaǵanlar kózde tutıladı.
Demek, "Áhli qıblalardan hesh birin gúnah sebepli kápir qılmay-mız", degeni, Payǵambar sallallahu alayhi wa sallam keltirgen barlıq nárselerge iyman keltirip, dinniń tiykarǵı nárselerinen hesh nárseni inkar qılmaǵan adamdı kábira gúnah yaki basqa gúnah sebepli "kápir" dep húkim shıǵarmaymız, degeni.
Biraq gúnah islerdi qılǵan adamdı "Kápir boldı", dep aytatuǵınlar ózleriniń ayat hám hádislerge ámel qılıp is tutıp atırǵanın aytadı hám dáliller keltiredi.
Quranı Káriym hám Rasulullah sallallahu alayhi wa sallamnıń hádis-lerinde "kúpir" dep atalǵan gúnahlarǵa mısallar tómendegiler:
ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭ
- «Kim Allah nəzil qılǵan nərse menen húkim qılmasa, əne solar – kəpirler» (Maida súresi, 44-ayat).
- Nábiy alayhissalam: "Musılmandı sógiw pasıqlıq. Ol menen urıs qılıw kúpir", degen.
Buxariy hám Muslim ráwiyat qılǵan.
- Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam: "Mennen keyin bir-birińizdiń moynıńızdı shawıp, kápir bolmań" degen.
Buxariy hám Muslim ráwiyat qılǵan.
- Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam: "Musılman menen kúpirdiń ortasında namazdı tárk qılıw bar", degen.
Muslim ráwiyat qılǵan.
- Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam: "Kim Allahtan ózgeniń atına ant ishse, haqıyqatta, kápir bolıptı", degen.
Imam Hákim ráwiyat qılǵan.
Bul máselede Áhli sunna wa jamaa shıǵarǵan juwmaq, mómin adam gúnahı kábiyra qılıwı menen kápir bolıp qalmaydı. Biraq eger sol isti hadal sanasa, kápir boladı. Mısal ushın, araq ishken adam onı hadal dep itiqad qılsa, kápir boladı. Araqtı hadal dep itiqad qılmay ishse, asıy boladı.
Áhli sunna wa jamaa ulamalarınıń barlıǵı gunahı kábiyra qılǵan mómin pútkilley dinnen shıǵıp ketetuǵın kápir bolmaytuǵınına uyǵar-ǵan. Sebebi kúpir ekige itiqadıy kúpir hám ámeliy kúpir, basqasha qılıp aytqanda, Islamnan shıǵaratuǵın kúpirge hám majaziy kúpirge bólinedi.
Ayırım gúna islerdiń ayat hám hádislerde «kúpir» dep aytılıwınan áyne sol ámeliy – majaziy kúpir názerde tutılǵan.
Eger gunahı kábiyra menen dinnen tolıq shıǵıp ketetuǵın bolsa, gúnakar murtad bolıp, onı óltiriw wajib bolıp qalar edi. Ol ápiw qılınbas edi. Zina, urlıq, araq ishiw hám birewdi zinada ayıplawda hadd (sháriy jazalar) engizilmegen bolar edi.
Sháriyattıń húkiminde bolsa bunday gúnalardı qılǵan adamlar «murtad» dep emes, «jazaǵa ılayıq jınayatshı» dep tabılǵan. Biz joqarıda mısal qılǵan, araq ishken adamǵa dárre urıw belgilengen. Eger araq ishken adam dinnen shıǵıp, kápir bolatuǵın bolsa, onı murtad retinde óltiriw lazım bolar edi.
Ayırım gúnalardı qılǵanlar dinnen shıǵatuǵın dárejede kápir bolmawına ayatı káriymalardan dáliller bar:
Allah taala Baqara súresinde tómendegilerdi aytadı:
ﮉ ﮊ ﮋ ﮌ ﮍ ﮎ ﮏ ﮐ ﮑ ﮒ ﮓ ﮔ ﮕ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ
«Háy iyman keltirgenler! Sizlerge óltirilgen adamlar ushın ósh alıw parız qılındı: azat adam ornına azat adamnan, quldıń ornına quldan, hayaldıń ornına hayaldan (ósh alınadı). Kimge óz aǵayinlerinen bir nárse ápiw etilse, onda jaqsılıq penen ersin hám qundı tólew de jaqsılıq penen bolsın» (178-ayat).
Biraq, ayatı káriymaǵa muwapıq, adam óltirgen adamdı ósh alıw ushın óltiriw shárt emes, al óliniń iyeleri keship jiberse, óltirmey qoyıp jiberse, ornına qun pulın alsa da boladı. Bunda óliniń iyesi haqısın jaqsılıq penen sorawı lazım, ayıpker tárep te olardıń haqısın jaqsı-lıq penen qaytarıwı tiyis:
«Kimge óz aǵayinlerinen bir nárse ápiw etilse, onda jaqsılıq penen ersin hám qundı tólew de jaqsılıq penen bolsın».
Eger óliniń iyeleri mártlik etip, jınayatshını ápiw etip, onı óltiriwdi talap etpedi me, aqırına shekem márt bolıp, qun pulın da urıs-jánjelsiz, jaqsılıq penen, razılıq hám múláyimlik penen sorasın. Jınayatshı hám onıń adamları da ekinshi tárepke jetken músiybet, joǵaltıw hám qálib jaraqatın umıtpay, olardıń kewillerine táselle berip, ǵárremlik qılmay, keshiktirmey, qundı jaqsılap tólesin.
Allah taala bul ayatta birewdi qastan óltirgen adamdı iymanlılar qatarınan shıǵarmadı. Onı ósh alıwshı tárepke biradar dep atadı.
Eger «Mómin-musılmandı óltirgen adam kápir boladı» degen hádistegi kúpir majaziy bolmay, Islamnan shıǵaratuǵın kúpir bolǵanda, adam óltirgen kisi murtad bolıp, anıq óltiriliwi kerek edi.
Allah taala Hujurot súseriniń 9-ayatında:
ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ
«Eger móminlerden eki topar óz-ara urısıp qalsa, dárriw olardıń arasın jarastırıń», dep turıp, keyingi ayatta:
ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ
«Álbette, móminler aǵayin esaplanadı, solay eken, sizler eki aǵayinińizdiń arasın jarastırıń», degen (10-ayat).
Belgili sahih hádistiń mánisine qaraǵanda, bir-birine qarsı qural kótergen musılmannıń ekewi de kápir bolıwı lazım edi. Biraq sol hádistegi «kúpir» sózi majaziy bolǵanı ushın, bul ayatta urısqanlardı mómin dep aytılıp atır hám «aǵayinlerińizdi jarastırıń», dep buyrıq berilip atır, "Olardı dinnen shıqqan kápir retinde óltiriń", delingen joq.
Sonday-aq, Quran hám súnnet hámde ijmada kelgen tekstlerde zinakar, urı hám basqa úlken gúnalardı qılǵanlardı óltirmewge, olarǵa hadd (sháriy jaza) qollanılıwına dáliller kelgen. Bul bolsa olardıń murtad bolmawın talap etedi.
Biraq bunnan «gúnalardı qıla beriwge boladı eken ǵo» degen pikirge barıw nadurıs. Bul mánide oǵada abaylı bolıw kerek. «Gúnanı qıla berse boladı eken», dewdiń ózi kúpirge alıp baradı.
Gáp bir adamdı kápirge shıǵarıp jiberiw ańsat emesligi haqqında ketip atır. Sonıń ushın da qattı abaylı bolıw kerek. Ókinishli tárepi, burınları da, házirgi kúnde de adamlardı kápirge shıǵarıwǵa qushtar kim-seler kóp.
Negizi, Nábiy sallallahu alayhi wasallamnıń ózi de joqarıdaǵıǵa uqsaǵan islerge qarsı bolǵan.
عَنْ أَنَسٍ t قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ r: «الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، وَلَا نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ، وَلَا نُخْرِجُهُ مِنَ الْإِسْلَامِ بِعَمَلٍ». رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ.
Anas razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı:
«Nábiy sallallahu alayhi wasallam:
«Láá ilááhá illallohu», degen adamǵa tiymew: Gúnası sebebinen onı kápirge shıǵarmaymız. Ámeli sebepli onı Islamnan shıǵarmay-mız», dedi».
Ábiw Dawıt ráwiyat qılǵan.
Bul hádisi sháriypte Rasulullah sallallahu alayhi wasallam úsh áhmiyetli máseleni aytıp atır:
- «Láá ilááhá illallohu», degen adamǵa tiymew».
Yaǵnıy, káliymayı shahadattı aytıp, óziniń musılman ekenin bildirip turǵan adamǵa tiymew, onıń janına, malına qol qatılmaw kerek. Sırtınan musılman bolıp kórinip, Islamnıń zahırıy ámellerin qılıp júrgenler menen musılmansha qarım-qatnas qılına beredi. Adamlardıń ishki sırları hám esap-kitapları Allah taalanıń Ózine tapsırıladı!
- «Gúnası sebebinen onı kápirge shıǵarmaymız».
Yaǵnıy, «Láá ilááhá illallohu»nı aytıp, sırtınan musılman bolıp kóringen adamdı qılǵan gúna isi sebepli kápirge shıǵarmaymız. Ol kápir emes, asıy mómin boladı.
- «Ámeli sebepli onı Islamnan shıǵarmaymız».
Yaǵnıy, káliymayı tawhiydtı aytıp, sırtınan musılmanshılıqtı kórsetip turǵan adamdı ámeli sebepli Islam dini, Islam milletinnen shıǵarmaymız. Onday adamlarǵa qılǵan isine múnásip belgilengen sháriy jaza beriledi. Itiqadı buzılmasa, Islamnan shıqqan esaplanbaydı. Mine usı - ulıwmalıq qaǵıyda!
Solay bolǵannan keyin birewdi kápirge shıǵarıwǵa zinhar asıqpaw kerek. Eger Allah taalaǵa shirk keltirmegen bolsa, onı «kápir» dew durıs emes. Óytkeni, Allah taala shirkten basqa gúnalardı keshiriwi múmkin ekenin Ózi aytqan.
Mujtahid ulamalarımız parız ekeni hám haramlıǵı haqqında ixtilaf qılǵan hámde Quranı Káriym hám Súnnette qatıy dálili joq nárselerdi biykarlaw kúpirge alıp barmaydı.
Birewdi kápir dew ańsat zat emes. Sebebi bunıń izinen kelip shıǵatuǵın húkimleri oǵada qáwipli.
Birinshiden, imam Buxarıy Ibn Umar hám Ábiw Hurayra razıyallahu anhumadan ráwiyat qılǵan hádisi sháriypte Payǵambar sallallahu alayhi wasallam: «Qashan bir adam óziniń biradarına «Háy, kápir» dese, ekewiniń birewi sonday boladı», degen.
Yaǵnıy jańaǵı adam kápir bolmasa, onı «kápir», degen adamnıń ózi kápir boladı. Sebebi musılmandı kápir dewdiń húkimi usınday. Demek, birewdi kápir dep aytıwdan aldın bul gápi ózine qaytıwı múmkin ekenin oylap kóriwi shárt.
Ekinshiden, birewdi «kápir» dep húkim shıǵarılsa hám sonday bolsa, izinen oǵada qáwipli isler júzege shıǵadı:
- Ol menen hayalı ortasındaǵı neke buzıladı.
- Perzentleri onıń qarawınan shıǵadı.
- Jámiyet aǵzalıǵınan ayrıladı.
- Onı mekemege berip, «murtad» degen húkim shıǵarıladı.
- Ol ólse, juwılmaydı, kepinlenbeydi, janazası oqılmaydı, musılmanlardıń qoyımshılıǵına kómilmeydi hám miyrastan ayrıladı.
- Sol halda ólse, dozaqıy boladı.
Sonıń ushın da taqwadar hám ıqlaslı ulamalar birewdi «Kápir», dep aytıwdı ózlerine múnásip kórmeydi. Ayırımları ilgeri bul isti qılǵan bolsa, keyin bul mánidegi fatwaların biykar etken.
Hijriy 970-jılı qaytıs bolǵan, «Al-Bahrur Roiq» atlı kitaptıń avtorı, hanafiylerdiń tanımal ulamalarınan biri bolǵan Ibn Nujaym rahmatullohi alayh tap usınday qılǵan hám: «Eger bul máselede «Kápir», dew ushın toqsan toǵız dálil bolsa, «Kápir» demew ushın bir ǵana dálil bolsa, toqsan toǵızın qaldırıp, sol bir dálildi alıw kerek», degen.
Ayırım waqıtları kúpir haqqındaǵı ulıwmalıq fatwanı jeke shaxslarǵa járiyalap jiberiw arqalı qátege jol qoyıladı. Mısal ushın, «Pálen taypanıń adamları kápir boladı», degen fatwa shıqqan. Bul sol taypaǵa tiyisli hár bir adam kápir, degen emes. Jeke shaxslarǵa kúpir fatwasın beriwden aldın sorastırıp, anıqlap, onıń ózi menen sóylesip, ayıbın moynına qoyıw kerek.
Bul haqqında aqıyda ilimi ulamaları bılay deydi: «Ayırım gápler kúpir bolıwı múmkin. Sol gápti aytqan adam kápir boladı, degen húkim shıǵıwı da múmkin. Biraq sol gápti aytqan adamǵa, dáliller menen tas-tıyıqlanaman degenge shekem, «kápir», dep húkim shıǵarılmaydı».
Allah taala Nisa súresinde tómendegilerdi aytadı:
ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﮋ ﮌ ﮍ ﮎ ﮏ ﮐ ﮑ ﮒ
«Álbette, jetimlerdiń mal-dúnyasın zulım menen jegenler qarnına jalında jegen boladı hám dozaqqa kiredi» (10-ayat).
Bul ayatı káriymadaǵı hám usıǵan uqsaǵan basqa da qorqıtıwlar haqıyqat. Biraq anıq bir adamǵa kelgende, «Bul adam mine usı ayatqa kóre anıq dozaqqa túsedi», degen gápti kesip aytıwǵa bolmaydı. Áhli qıbladan bolǵan bir adamnıń dozaqqa kiriwine gúwalıq beriwge bolmaydı. Sebebi ol bul ayattıń mánisin hám húkimin bilmewi, táwbe qılıwı, sol gúnasın juwatuǵın jaqsılıqtı islewi, shápáátshiniń shápáátinen paydalanıwı yamasa basqa sebeplerden paydalanıp qalıwı itimalı bar.
Bir adam kúpir gápti ayttı hám qazınıń aldına alıp kelindi. Sonda qazı onnan gúwalar aytıp turǵan másele – kúpir gápti aytqanı haqqında soraydı. Ol sol gápti aytqanın moyınlamasa, bosatıp jiberiledi. Sebebi gápin moyınlamaǵanınıń ózi táwbe qılǵanı boladı.
Eger ayıpker: «Men bul gáptiń kúpir ekenin bilmeytuǵın edim», dese, oǵan túsindirilip, ekinshi ret abaylı bolıwı uqtırıladı hám bosatıp jiberiledi.
Eger sol adam: «Men bul gápti bilip ayttım, dinimnen qaytttım», dese, onı táwbe qılıwǵa shaqırıladı. Táwbe qılaman degenshe qamap qoyıladı.
Kúpir gápti aytıp turǵan adamǵa usınday qarım-qatnas jasalǵannan keyin, mómin ekenin aytıp, oǵan ámel etip turǵan adamdı hár túrli gápler sebepli «kápir»ge shıǵarıp jibere beriw ulıwma durıs bolmaydı. Sonıń ushın bul iste oǵada abaylı bolıw lazım.
"Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy" orta arnawlı islam
bilim jurtı oqıtıwshısı: Smamutov Kayratdin