MUHAMMMAD IBN AHMAD AL-BERUNIY” ORTA ARNAWLÍ ISLAM BILIM JURTÍ

Bilim jurtında talabalar zaman talaplarına say bilim alıwı ushın barlıq qolaylıqlar jaratılǵan. Atap aytqanda, eń zamanagóy oqıw quralları menen támiyinlengen oqıw xanaları, málimleme-resurs orayı, dáretxana, asxana, jataqxana, sport zalı, mini futbol maydanshası, salamatlıq xanası, shashtárezxana bar.

“Quranı kárim hám tájwid” pullı oqıw kursları

Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń “Diniy-aǵartıwshılıq tarawınıń jumısın túpkilikli jetilistiriw ilajları haqqında”ǵı 2018-jıl 16-apreldegi PP-5416-sanlı Pármanı menen tastıyıqlanǵan ilajlar Baǵdarlamasınıń 6-bántinde belgilengen wazıypalardıń orınlanıwın támiyinlew maqsetinde Ózbekstan musılmanları mákemesiniń 2018-jıl 30-apreldegi 01A/056-sanlı buyrıǵı tastıyıqlanǵan. Usı múnásibet penen Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy medresesinde 2018-jıl 10-iyunnan baslap “Quranı kárim hám tájwid” úyretiw boyınsha pullı oqıw kursları shólkemlestirildi.

Málimleme resurs orayı

Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy” orta arnawlı islam bilim jurtınıń málimleme resurs orayı fondında jámi 17756 kitap saqlanbaqta. Sonnan, 1505 ulıwma bilimlendiriw ádebiyatları, 4085 arnawlı pánlerden sabaqlıqlar, 764 sociyallıq-ekonomikalıq ádebiyatlar, 7340 ilimiy-ǵalabalıq ádebiyatlar, 919 elektron ádebiyatları quraydı.

Kurslar

2018-jıl 10-iyunnan baslap “Quranı kárim hám tájwid” úyretiw boyınsha pullı oqıw kursları shólkemlestirildi.

Talabalar

Búgingi kúnge kelip bilim jurtında 148 talabaǵa 21 oqıtıwshı tárepinen tálim-tárbiya berip kelinbekte.

Jetiskenliklerimiz

Bilim jurtı oqıtıwshıları hám talabaları ótkerilip kelinetuǵın túrli tańlawlarda qatnasıp joqarı orınlardı iyelep kelmekte.

IMAM TERMIZIYDIŃ JAZǴAN SHÍǴARMALARÍ HAQQÍNDA

Óz dóretiwshiligi dəwirinde at-Termiziy onnan artıq dóretpeler jarattı. Onıń mədeniy miyrasları arasında, «Al-Jome» shıǵarması anıq ayrıqsha əhmiyetke iye. Bul dóretpe «Al-Jome as-sahiyh» («Isenimli jıynaq»), «Al-Jome al-kabiyr» («Úlken jıynaq»), «Sahiyh at-Termiziy», «Sunan at-Termiziy» («Termiziy sunnetleri») atamaları menen de belgili[1].

Avtordıń iri dóretpelerinen jáne biri «Ash-shamoil an-nabaviyya» («Payǵambardıń ayrıqsha pazıyletleri») bolıp tabıladı. Bul dóretpe «Ash-shamoil Muhammadiyya», «Ash-shamoil fi shamoil an-nabiy sallollohu alayhi vassallam»[2]atamaları menen de ataladı. Bul dóretpe Saudiya Arabstanında jasaǵan watanlasımız Said Mahmud Taroziy (ol 1992-jılı qaytıs bolǵan ) tərepinen ózbekshege awdarmalanǵan (arab əlipbesinde həm kirillshada Tashkentte bir neshe mərte basıp shıǵarılǵan)[3]. «Kitap at-tərix», «Kitap al-ilal as-saǵiyr həm al-ilal al-kabiyr», «Kitap uz-zuhd» («Taqwa haqqında kitap»), «Kitap al-asmo val-kuna» («Roviylardıń (Áńgimeshilerdiń) atı həm laqapları haqqında kitap»), «Al-ilal fil-hadiys» («Hádislerdegi illetler yamasa awısıwlar haqqında»), «Risola fil-xilof val-jadal» («Hádislerdegi kelispewshilik həm tartıslar haqqında qollanba»), «Asmo us-sahoba» («Payǵambar sahobalardıń isimleri»)[4] usılardıń quram bóleklerinen bolıp tabıladı.

«Al-Jome as-Sahiyh» At-Termiziydiń dóretiwshilik iskerliginde jaratılǵan dóretpeleriniń ishinde «Al-Jome as-sahiyh» («Isenimli jıynaq») eń tiykarǵı orındı iyeleydi. Bul dóretpe joqarıda belgilep ótkenimizdey, «Al-Jome al-kabiyr», («Úlken jıynaq»), «Sahiyh at-Termiziy», «Sunan at-Termiziy» («Termiziy sunnetleri») sıyaqlı atamalar menen de júritiledi. Tariyxshı Ibn Xajar al-Asqaloniydiń jazıwına qaraǵanda, at-Termiziy bul shıǵarmasın 270 musılmansha jıl esabı (884 melodiy) jılda, yaǵnıy derlik alpıs jaslarında, ilimde úlken təjiriybe arttırıp, Imamlik dərejesine eriskennen keyin jazıp tamamlaǵan [5].

[5]Bul dóretpeniń qoljazba nusqaları dúnyanıń bir qansha qalalarında, sonıń menen birge, ózimizde, Ózbekstan Ilimler Akademiyası, Abu Rayhan Beruniy atındaǵı Shıǵıstanıw institutında da saqlanıp kelinbekte. Zərúrli derek sıpatında «Al-Jome as-sahiyh» bir neshe ret baspadan shıǵarılǵan. Buǵan dəlil retinde 1283 (1866)- jılı Mitohda, 1292 (1875)- jılı Kairda, sonıń menen birge, 1980-jılı Beyrutta basıp shıǵarılǵanın kórsetiw jetkilikli. At-Termiziydiń bul áhmiyetli shıǵarmasına bir qatar túsindiriwler de jazılǵan bolıp, olardan Ibn al-Arabiy (qaytıs bolǵan 543 musılmansha jıl esabı, 1148 melodiy jılı ) atı menen belgili bolǵan Imam hafız Abu Bakr Muhammad ibn Abdulla al-Ashbiliydiń «Oridat al-Ahvaziy ala kitap at-Termiziy» atlı 13 bólimnen ibarat túsiniklerin keltiriw múmkin. Bul túsindiriw dáslep 1931-jıdda Qairde basılǵan. Imam hafız Abu Ali Muhammad Abdurrahmon ibn Abdurahim al-Muborakfuriy (1283-1353) qəlemine tiyisli taǵı bir túsindirme de «Sıyt ul-Ahvaziy bisharhi at-Termiziy» dep ataladı. Tórt bólimnen ibarat bolǵan bul dóretpe 1979-jılı Beyrutta basıp shıǵarılǵan (Indiya basılıwı da bar). Egipetli alım həm avtor Jamoliddin Abdurrahmon ibn Abu Bakr as-Suyutiydiń (1445-1505) at-Termiziy shıǵarmasına jazǵan túsindiriwi «Qut al-muǵtaziy ala Jomi at-Termiziy» (bunıń eki bólimi baspadan shıqqan), dep atalǵan.

Aldın eskertip ótkenimizdey, musılmansha jıl esabı úshinshi əsir (melodiy toǵızınshı əsir) hədis ilminiń rawajlanıwında altın dəwir bolıp esaplanadı. Bul dəwirde jasap, dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan Imam al-Buxariy, Imam Muslim sıyaqlı oqımıslı alımlardıń teńsiz hám ónimli iskerligi ayrıqsha əhmiyetke iye boldı.

Óz ustazları Imam al-Buxariy, Imam Muslim tiykar salǵan iygilikli jumıstı Imam at-Termiziy ayrıqsha juwapkershilik həm tereń aqıllılıq menen dawam ettirdi. Hádistanıwdıń ilimiy tiykarda rawajlanıwına úlken úles qosıp, musulman dúnyasındaǵı eń abıraylı muhaddislarden biri dərejesine kóterildi. Abu Isa at-Termiziydiń gúltaj shıǵarması bolǵan «Al-Jome as-sahiyh» alımnıń mashaqatlı miynetiniń jemisi retinde hədis ilminde ayrıqsha əhmiyetke iye. Eń dáslep sonı da aytıw kerek, avtor óz shıǵarmasın óz aldına bólek baplarǵa bóledı, múmkinshiligi barınsha hər bir hədistiń bayanlawshıların  keltiredi. Hər bir hədisten keyin onıń isenimli, yamasa isenimsizlik dərejesin anıqlap ayrıqsha kórsetedi. Joqarıda biz shıǵarmasın «As-sunan» («Sunnatlar») ataması menen («Sunan at-Termiziy») atalıwın da eskertip ótken edik[6]. Bul atama menen atalıwınıń tiykarǵı sebeplerinen biri – onda fiqh məselesine tiyisli húkimge hədisler júdə kóp keltirilgen. Usılar menen bir qatarda, shıǵarmada úgit-násiyat, ədep-ikramlılıq, gózzal minez-qulıq pazıyletleri haqqında da júdə kóp hədisi-shárifler keltirilgen, hátte, bul dərejedegi hədisler hesh bir avtor shıǵarmasında ushıraspaydı, desek asıra aytqan bolmaymız.[7].

Strukturalıq jaqtan bul dóretpe tómendegi baplarǵa bólinedi. Odan taharat, salot (namaz), zákat, oraza, haj, janaza, neke, emiziw, talaq, sawda-satıq, qazılıq isleri, taban tólemin tólew, ólshem, baxıtlı, qurbanlıq, nazr-nuzur, iyman, siyratlar, jihad, kiyim-kenshek (lipas), taǵamlar, ishimlikler (al-ashriba), qayır-ihsan həm saqawat, shıpakerlik kəsibi, parızlar, wásiyatnamalar, qayırqomlıq həm təǵdir, xuruju fitnaler, boljawlar, shahodatlar, dərwishler, jənnet həm dozaq sıpatları, ilim, ruxsat soraw, ədep həm ikramlıq, tımsallar, Qurannıń pazıyletleri, qiráát, (táfsiyr) túsindiriw, (tilekler) duwalar, mərtebeni maqtap jazılǵanlar (pazıyletler), illetler haqqındaǵı baplar keltirilgen[7].

Mine sol baplar shıǵarmada bas rubrika formasında bólingen bolıp, bapqa tiyisli hədisler bólim mazmunın tolıq sáwlelendiredi. Bul bapqa tiyisli məsele boyınsha avtor bir qansha hədislerdi keltiredi, keyin bul məsele haqqında basqa ulama hám shəriyat huqıqtanıwshılarınıń pikirlerin de tərtip penen bayanlaydı. Bunnan keyin rəwiyat etilgen hədistiń sahiyh, hasan, həlsiz yamasa ǵáripliginiń dərejesine óz múnásibetin bildiredi. Sonnan keyin hədis bayanlawshıları, sanadları həm sanadtıń óz ishine alǵan illetleri jóninde óz pikirin bildiredi.

 Joqarıda aytılǵan pikirimizga mısal retinde Abu Iso at-Termiziydiń «Al-Jome as-sahiyh» shıǵarmasında «Taharat» babında «Sapardaǵı həm bir orında muqıym turǵan kisiniń məsisine mash tartıwı» haqqında keltirilgen bir hədis boyınsha tolıq toqtalamız.

«Bizlerge Qutayba aytıp berdi, oǵan Abu Uvona rəwiyat etken, ol Səyid ibn Masruqdan, ol Ibrahim at-Tayamiydan, ol Ámir ibn Meshinnen, ol Abu Abdullah al-Jedeliydan, ol Xuzayma ibn Sobitten, ol payǵambar alayhissalamnan rəwiyat etedi. Rasuli akramnan məsige mash tartıw haqqında soraw menen múrajat etkende, payǵambar alayhissalam: «Sapardaǵı kisi ushın úsh keshe-kúndiz, bir orında turaqlı muqıym kisi bolsa bir keshe-kúndiz óz məsisine mash tartadı», dep juwap bergen. Yahyo ibn Muiyn mash haqqında Xuzaymadan rəwiyat etken bul hədisti sahiyh (isenimli) deydi. Joqarıda zikri ótken Abu Abdullah al-Jadaliydiń atı bolsa Abu ibn Abd bolıp, geyde onı Abdurahman ibn Abad dep-te ataytugın edi.

Imam Abu Isa at-Termiziy aytadı: «Bul hədis hasan (maqul) həm sahiyhdur». Bul bap haqqında Ali, Abu Bakr, Abu Hurayra, Safvon ibn Ussol, Avf Ibn Molik, Ibn Umar həm Jariyrdan rəwiyat etilgen hədis bar. Bizlerge Xudod rəwiyat etti, ol Abul Ahvasdan, ol Osim ibn Abi an-Nujuddan, ol Zar ibn Xubayshdan, ol Safvon ibn Ussodtan, ol ayttı: «Rasulullah sallollohu alayhi wasallam saparında birge bolǵan waqlarımızda bizlerge úsh keshe-úsh kúndizge shekem sharıq - məsilerimizdi sheshpewge buyırdı. Tek junub bolǵanda ǵana sheship, úlken həm kishi dəret sınǵanda da, uyqıdan keyin de másimizdi sheshpeytuǵın edik». Abu Iso at-Termiziy ayttı: bul hədis sahiyh həm hasan bolıp tabıladı. Al-Hakam ibn Utayba həm Hammod Ibrohim an-Naxayidan, ol Abu Abdulloh al-Jadaliydan, ol Xuzayma ibn Sobitten rəwiyat etken hədisi sahiyh emes. Ali ibn al-Madiyniy xabar beredi: «Maǵan Yahyo Ibn Sayid ayttı, oǵan Hakam bılay degen: Ibrohim an-Naxayi «Mash» haqqındaǵı hədisti Abu Abdulloh al-Jadaliydan hesh qashan esitpegen. Zaida Mansurdan esitkenine súyenip: «Biz Ibrohim at-Tayamiydiń ójiresinde otırǵan edik, bizler menen birge Ibrahim an-Naxayi da bar edi. Sonda Ibrahim at-Tayamiy bizlerge hədis rəwiyat etti, ol Xuzayma ibn Sobitten, ol Abu Abdulloh al-Jadaliydan, ol Xuzayma ibn Sobitten, ol payǵambar alayhissalamnan «Məsi – sharıqqa mash tartıw» haqqındaǵı hədis edi. Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy: «Bul baptaǵı eń maqul hədis Safvon ibn Ussol tərepinen rəwiyat etilgen hədisdur», deydi.

Abu Iso at-Termiziy aytadı: Mash boyınsha bul sóz payǵambar alayhissalamnıń kóbisi sahobai-ulamaları hám tobeinleri hám olardan keyin ótken Sufyon, Ibn al-Muborak, ash-Shofiiy, Ahmad hám Ishoq sıyaqlı fuqaholardıń sózleri bolıp tabıladı. Olar: «Bir orında muqim (turaqlı) turǵan kisi bir keshe-kúndiz, sapardaǵı kisi bolsa úsh keshe-kúndizge shekem mash tartadı», deydi. Bir qatar ahli-ilimlerden ráwiyat etiliwinshe, olar mási hám sharıqqa mash tartıwda múddetti belgilemeydi. Bul Molik ibn Anastıń sózi bolıp tabıladı. (Biraq) Abu Isa at-Termiziy aytqan: «(Mash tartıwda) waqıt (múddet) belgilew hám oǵan ámel qılıw durıs». Haqıyqattan da, bul hádis (aldın belgilep ótilgenindey) Safron ibn Ussoldan ráwiyat etilgen edi[8].

Avtor roviylardıń (áńgimeshilerdiń) kóz-qarasları payǵambar alayhissalamǵa jaqın bolǵan sahobalar hám basqa ulamalar pikirine súyene otırıp, hádis haqqındaǵı pikirlerin aytadı. Shıǵarmaǵa kiritilgen bir neshe mıń hádisti bunday talqılap-izertlew avtordan tınımsız miynet, taqat, shıdamlılıqtı talap etkenligin oyımızdada sawlelendiriw qıyın emes.

Sonlıqtan, at-Termiziy kitaplarında bul túrdegi hádislerdiń anaǵurlım kópligi olardıń tınımsız izlenislerinen dárek bolıp tabıladı. Bul dóretpe haqqında avtordiń ózi de: «Al-Jomi»di jazıp juwmaqlap,  Hijoz, Irak hám Xurasan ilimpazlarına kórsetkenimde, olar onı kóterińki kewil menen bir hawazdanan maqulladı. Haqıyqattan da, kimniń shańaraǵında bul kitap bolsa, bul úyde payǵambar alayhissalamnıń ózri sóylep atırǵanday seziledi» [9],- dep jazadı.

 Ataqlı alım Toshkoʻbriyzoda Imam at-Termiziydiń iskerligine joqarı baha berip: «Imam at-Termiziydiń hádis ilimi tarawında kóplegen klassifikaciyalari bar. Ol insannıń «As-Sahiyh» shıǵarması bul kitaplardiń eń jaqsısı hám oǵada paydalısı bolıp tabıladı. Bul kitapta «sahiyh», «hasan», «ǵariyb» sıyaqlı hár qıylı hádisleribayan etilgen. Kitaptıń «Kitob al-ilal» bólimi illetli hádislerge arnalǵan bolıp,  paydalı oy-pikirlerdi óz ishine qamtıǵan. Bul shıǵarmanı oqıǵan hár bir adam siyrek ushrasatuǵın eń jaqsı ruwhıy-mánawiy ǵáziynelerden óz úlesin aladı»[10][11].

 Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy orta arnawlı islam bilim jurtı oqıtıwshısı J.Umirzakov