Ulamanıń tolıq atı Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Maturidiy. Ol Samarqandtıń Maturid awılında tuwılǵan. Geyde onıń atına Samarqandtı ta qosıp Imam Ábiw Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Maturidiy Samarqandiy dep aytıladı. Onıń kúnyası Ábiw Mansur.
Imam Ábiw Mansur Maturidiydiń ómir jolın úyrengen tariyxshılar ol kisiniń tuwılǵan jılın anıqlay almaǵan. Geypara tariyxshılar bul haqqındaǵı túrli maǵlıwmatlardı salıstırıp kórip, «Ol úshinshi hijriy ásirdiń aqırǵı shereginde dúnyaǵa kelgen», deydi. Jáne de anıqlastırıp aytqanda, abbasiy xalifalardan Mutawakkildiń (hijriy 232-248-jıllar) zamanında tuwılǵan, deydi. Bul pikirdi qollap-quwatlaytuǵın maǵlıwmatlardan biri Imam Ábiw Mansur Maturidiydiń ustazlarınan bolǵan Muhammad ibn Muqatil Razıy 248-jılda, Nusayr ibn Yahya Balxiy hijriy 268-jılı qaytıs bolǵan. Imam Ábiw Mansur Maturidiydiń sheriklerinen biri bolǵan Muhammad ibn Abdullah ibn Muǵiyra ibn Amr Azdiy hijriy 268-jılı qaytıs bolǵan. Usıdan kelip shıǵıp Imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayh hijriy 248-jıldan aldın tuwılǵan boladı. Demek, ol imam Abul Hasan Ashariy rahmatullohi alayhtan jigirma jılday aldın tuwılǵan.
Tariyxshılar Imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayhtiń hijriy 333-jılı qaytıs bolǵanına ittifaq qılǵan. Ol óziniń ata jurtı Samarqandqa jerlengen.
Imam Maturidiy rahmatullohi alayhtiń ustazları:
1. Ábiw Nasr Iyaziy.
Bul kisiniń tolıq atı Ahmad ibn Abbas ibn Husayn ibn Jabala ibn Ǵalib ibn Jabir ibn Nawfal ibn Iyaz ibn Yahya ibn Qays ibn Sad ibn Ubada Ansarıy Xazrajiy faqih Samarqandiy. Ábiw Nasr Iyaziy rahmatullohi alayhtiń tolıq atınan onıń nasabı da imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayhǵa uqsap ansarıylarǵa jetiwi málim boladı.
Ábiw Nasr Iyaziy rahmatullohi alayh úlken alım bolǵan. Ilimde taqwada, batırlıqta hám saqıylıqta oǵan teńlese alatuǵın adam bolmaǵan. Ol ózinen keyin imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayh penen birge oǵan teńles jáne qırq alım shákirtti qaldırǵan.
Ábiw Nasr Iyaziy imam Ábiw Mansur Maturidiydiń ustazı bolıw menen birge, ol menen birgelikte Ábiw Bákir Ahmad Juzjaniyge shákirt túsip sabaq alatuǵın edi.
Ábiw Nasr Iyaziy rahmatullohi alayh Sulayman ibn Muwsa Juzjaniydiń shákirti imam Ábiw Bákir Ahmad ibn Ishaq Juzjaniydan ilim alǵan.
2. Ábiw Bákir Ahmad Juzjaniy
Tolıq atı Ábiw Bákir Ahmad ibn Ishaq ibn Salıh Juzjaniy bolǵan bul insan imam Ábiw Mansur Maturidiydiń ustazlarınan biri bolıp, ol usul hám furu ilimlerin ózinde jámlegen hám túrli ilimlerde joqarı shıńlardı iyelegen úlken alım edi. Ábiw Bákir Ahmad Juzjaniy rahmatullohi alayh bir neshe kitaplar jazǵan. Solar qatarına, «Al-Furuq», «At-Tamyiz», «At-Tawba» hám basqalar kiredi.
3. Muhammad ibn Muqatil Razıy
Imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayhtiń bul ustazı Rayda qazılıq qılǵan. Muhammad ibn Muqatil Razıy rahmatullohi alayh Ábiw Mutiyden ráwiyat qılǵan. Sonday-aq, Zahabiydiń aytıwı boyınsha, hádislerdi Wákiyden hám onıń tabaqasındaǵı ráwiylerlen ráwiyat qılǵan.
- Nusayr ibn Yahya Balxiy.
Imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayhtiń bul ustazı imam Ábiw Sulayman Muwsa ibn Sulayman Juzjaniy, Ábiw Mutiy Hakam ibn Abdullah Balxiy hám Ábiw Muqatil Hafs ibn Salam Samarqandiy rahmatullohi alayhimnen sabaq alǵan.
Imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayhtiń ustazlarına názer awdaratuǵın bolsaq, olardıń barlıǵı Imam Azam Ábiw Hanifa rahmatullohi alayhtiń ilimlerin dawam etiwshiler bolǵanın kóremiz. Imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayhtiń ustazları Ábiw Bákir Ahmad Juzjaniy hám Nusayr ibn Yahya Balxiy rahmatullohi alayhima Ábiw Sulayman Muwsa ibn Sulayman Juzjaniydiń shákirtleri bolǵan. Ol kisi Ábiw Yusuf hám Muhammad ibn Hasan Shaybaniy rahmatullohi alayhimanıń shákirti bolǵan. Sonday-aq, imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayhtiń basqa bir ustazı Muhammad ibn Muqatil Razıy rahmatullohi alayh hám joqarıdaǵı Nusayr ibn Yahya Balxiy rahmatullohi alayhler imam Ábiw Hanifanıń tikkeley ózinen sabaq alǵan.
Itibar berip qaralsa, imam Ábiw Mansur Maturidiy ustazlarınıń ustazı arqalı imam Ábiw Hanifanıń shákirtleri imam Ábiw Yusuf hám imam Muhammadqa jetip baradı.
Bul ataqlı alımlar shákirtlerine tiykarınan imam Ábiw Hanifa rahmatullohi alayhtiń kitaplarınan sabaq beretuǵın edi. «Al-Fiqhul Akbar», «Risala», «Al-Fiqhul Awsat», «Kitabul alım wál mutaallim» hám basqa kitaplardı tereń úyretetuǵın edi.
Imam Ábiw Mansur Maturidiy bul hám bunnan basqa barlıq sabaqlıq kitaplardı qunt penen úyrendi. Bul kitaplardaǵı bilimler imam Ábiw Mansur Maturidiy tárepinen jánede rawajlandırıldı.
Ol kisi zamanındaǵı musılmanlar arasında payda bolǵan nadurıs uǵımlarǵa sheshim taptı. Sol waqıttaǵı buzaqı firqalar aqıyda babında shashıp atırǵan záhárlerden payda bolǵan dártlerdi sawaltıwǵa háreket qıldı. Dushpanlardıń ayıp islerin áshkaralap, Áhli sunna wál jamma mázhábiniń haqıyqatın ashıq-aydın kórsetip berdi.
Imam Ábiw Hanifa rahmatullohi alayhtiń ilim bulaǵına jaqın bolıw imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayhtiń aqıyda – kálam iliminde, fiqh iliminde úlken ulama bolıp tanılıwında áhmiyetli orın iyeledi.
Imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayh Mawaraunnahrda Áhli sunnanıń shayxı dárejesine erisken. Bul jerde Áhli sunna kóp hám ústem bolǵanı ushın, ol kisi imam Ashariyge uqsap hár qıylı jollarda hám ózgerislerde bolmaǵan. Áwel bastan ortan joldan barıw múmkinshiligin tapqan. Ol kisi ornı kelgende naqldan, ornı kelgende aqıldan paydalanǵan.
Usul ilimi boyınsha «Kitabul jadal»dı hám fiqh iliminde «Maaxizush shariyat» kitapların jazǵannan keyin imam Ábiw Mansur Maturidiy rahmatullohi alayhtiń abırayı jáne de asıp ketti. Sonnan keyin ol ilmi kalamda dańq taratıp, Mawaraunnahr diyarınıń aqıydawiy mázhabınıń tiykarshısına aylandı.