Fiqh iliminiń tiykarı bolǵan «Usulul fiqh» áhmiyetli ilimlerden biri. Fuqahalar mujtahidlerdiń sháriyat húkimlerin qalayınsha istinbat etkenin usı ilim arqalı bilip aladı. «Istinbat» sózi sózlikte «jer túbinen suw shıǵarıw» degen mánini ańlatadı. Diniy ilimlerde bolsa sháriy dálillerden sháriy húkimlerdi shıǵarıw «istinbat» delinedi.
Usulul fiqh ilimi barqulla ulamalardıń dıqqat-itibarın ózine qaratıp kelgen. Olar bul tarawda elege shekem óziniń qunın joytpay kiyatırǵan kóplegen kitaplar jazıp qaldırǵan.
Dáslep «usulul fiqh» qanday mánini ańlatadı, degen sorawǵa juwap izleyik. «Usulul fiqh» ataması eki sózden quralǵan. Usul – tiykar, dálil; fiqh – anıq túsiniw.
Ulamalar istelahında bolsa «usulul fiqh» bılay táriyplenedi:
«Usulul fiqh» - tıynaqlı dálillerden sháriyattıń ámeliy húkimlerin istinbat qılıw qaǵıydaların úyretetuǵın ilim.
Dálillerden sháriyat húkimlerin istinbat qılıw ulamalar dúzgen qaǵıydalar tiykarında ámelge asırıladı. Bunı biliwdi qálegenler usulul fiqh ilimine múráját etiwi kerek.
«Usulul fiqh» ilimi hijriy ekinshi ásirde qáliplesti. Rasulullah sallallahu alayhi wa sallamnıń dáwirlerinde barlıq mashqalalardı payǵambarımızdıń ózi Quranı Káriym ayatları hám óziniń súnnetleri menen sheshetuǵın edi. Rasulullah sallallahu alayhi wa sallam qaytıs bolǵannan keyin sahabayı kiramlar Quranı Káriym hám nabawiy súnnet hámde ózleriniń ijtihadlarına súyenip húkim shıǵarǵan. Sebebi olar Rasulullah sallallahu alayhi wa sallamǵa sáwbetles bolǵan, ol kisiniń barlıq háreketleri hám ámellerine gúwa bolǵan ótkir zeyinli, qabiletli kisiler edi. Olar Quranı Káriym hám hádisi sháriyfti hesh bir qıyınshılıqsız, júdá jaqsı túsinetuǵın edi. Sonıń ushın olar beligili bir qaǵıydalarǵa mútáj emes edi.
Islam dini bir qansha eller hám xalıqlar arasına tarqalıp, arab xalqı basqa milletler menen qosılıp ketkennen keyin, basqasha jaǵday júzege keldi. Payda bolǵan mashqalalardı sheshiw ushın ulıwmalıq qaǵıydalar islep shıǵıw zárúr boldı. Nátiyjede «Usulul fiqh» ilimine tiykar salındı. Bul is mázhábbası imamlar dáwirinde, hijriy ekinshi ásirdiń aqırlarında júzege shıqtı.
Ibn Nádiym «Fihrist» atlı kitabında aytqanınday, usulul fiqhtıń tiykarǵı qaǵıydaların birinshi bolıp imam Ábiw Hanifanıń shákirti imam Ábiw Yusuf óz aldına kitapta jıynaǵan. Biraq, ókinishlisi, bul kitap bizge shekem jetip kelmegen.
Usulul fiqhqa baǵıshlanǵan birinshi kitaptı imam Muhammad ibn Idris Shafeiy jazǵan. Ol kisiniń «Risala» dep atalǵan kitabı bizge shekem jetip kelgen. Sonıń ushın imam Shafeiy ulamalar ortasında usulul fiqh iliminiń tiykarın salıwshısı retinde tanılǵan.
Soń usulul fiqh ilimi eki jóneliske bólindi hám olardan hár birinde kóplegen kitaplar jazıldı.
Birinshi jónelis: Mutakallimler jónelisi.
Bul jóneliste ilimiy jumıs alıp barǵan alımlar dálil hám hújjetlerdiń teksti, sózlik, kálam hám aqıl qaǵıydalarına súyendi. Olar óz islerinde furuul fiqhqa qaramadı. Mutakallimler jónelisi boyınsha kitap jazǵan ulamalardıń metodı tiykarınan úsh nárse menen itibarǵa ılayıq:
- Aqılıy dálillerge súyeniw.
- Belgili bir fiqhiy mázhábke bolıspaw.
- Furuul fiqhqa tek ǵana mısal keltiriw ushın qaraw.
Shafeiy, málikiy, mutaziliy hám basqa mázháb ulamaları usı jónelisti usulul fiqh kitapların jazdı. Bul jóneliste usulul fiqh qaǵıydaları teoriyalıq-logikalıq jaqtan islep shıǵılǵan.
Tómendegiler mutakallimler jónelisindegi jazılǵan kitaplar arasındaǵı ataqlı kitaplar:
- Abduljabbar Mutaziliydiń «Kitabul umda» kitabı.
- Abulhasan Muhammal Áliy Basriydiń «Kitabul mutamad» kitabı.
- Imam Haramayn laqabı menen tanılǵan Abul Maaliy Abdulmálik ibn Abdullah Juwayniy Nishaburiydiń «Burhan» kitabı.
- Qazı Abdullah ibn Umar Bayzawiydiń «Minhajul wusul ila ilmil usul» kitabı.
- Hujjatul Islam Ábiw Hamıd Ǵazzaliydiń «Mustasfa» atlı kitabı.
- Imam Faxruddin Razıydıń «Mahsul» atlı kitabı.
- Abul Hasan Amadiydiń «Ihkam fiy usulul ahkam» atlı kitabı hám basqalar.
Ekinshi jónelis: Hanafiy mázhábi ulamalarınıń jónelisi.
Bul jóneliste usulul fiqh qaǵıydaları hanafiy mázhábindegi mujtahidlerdiń ijtihadları tiykarında islep shıǵılǵan. Sebebi bul mázhábtegi mujtahidler imam Shafeiyge uqsap usulul fiqhqa tiyisli maǵlıwmatlar qaldırmaǵan. Olardan tek fiqhiy máseleler ǵana miyras qalǵan.
Hanafiy mázhábi jónelisindegi usulul fiqh metodı óziniń úsh ózgesheligi menen ajıralıp turadı:
1. Bul jóneliste fiqhtıń qaǵıydaları onıń húkimleri menen birge ámeliy tárizde baylanısqan.
2. Usulul fiqh hám fiqh paydalı usıl menen aralastırılǵanı.
3. Bul usıl xılaf boyınsha, ulıwmalıq fiqh qaǵıydaların jazıw boyınsha teńsiz xizmet bolǵanı.
Tómendegi kitaplar hanafiyler jónelisinde jazılǵan kitaplar arasında ataqlı:
- Ábiw Bákir Ahmad ibn Áliy Jassastıń «Kitabul usul» kitabı.
- Ábiw Zayd Ubaydullah ibn Umar Dabbusiydiń «Taqwiymul ádilla» kitabı.
- Faxrul Islam Áliy ibn Muhammad Bazdawiydiń «Kitabul usul» kitabı.
- Abdullah ibn Ahmad Hafizuddin Nasafiydiń «Manar» kitabı.
- Imam Shamsul Áimma Muhammad ibn Ahmad Saraxsiydiń «Tamhidul fusul fil usul» kitabı hám taǵı basqalar.
Ayırım ulamalar usulul fiqhtıń eki jónelisin de ózinde birlestirgen kitaplar jazǵan. Bul stil jetinshi hijriy ásirde payda boldı. Onda jumıs alıp barǵan ulamalar mutakallimler hám hanafiylerdiń jónelisin birlestirdi. Olar usul qaǵıydaların tahqiq qılıw hám dálillewge, soń furuul fiqhqa engiziwge ayrıqsha itibar qarattı. Bul isti tiykarınan hanafiy hám shafeiyler ámelge asırdı. Olardıń stili «mutaaxxirler jónelisi» dep te ataladı.
Mutakallimler hám hanafiyler jónelisin birlestirip jazılǵan kitaplar arasında tómendegi kitaplar dańq taratqan:
- Muzaffaruddin Ahmad ibn Áliy Saatiy Hanafiydiń «Badiyun-nizamil jame bayna kitabay Bazdawiy wal ahkam» kitabı.
- Sadrush-shariya Ubaydullah ibn Masud Buxariydiń «Tanqihul usul» kitabı.
- Tajuddin Abdulwahhab Subkiydiń «Jamu jawami» kitabı.
- Saduddin Taftazaniydiń «Talwiyh» atlı kitabı.
- Imam Kamal ibn Humam Hanafiydiń «Kitabut tahrir» kitabı.
- Muhibullah ibn Abdushshakur Hindiydiń «Musallamus-subut» kitabı.
Bul kitaplar usulul fiqhtıń eki jónelisin ózinde jámlegen kitaplar esaplanadı.
Bilim jurtı oqıtıwshısı K.Najimatdinov