
Hádis iliminde «Sihahi sitta» degen termin keń tarqalǵan bolıp, onnan eń sahih hádisler toplamı bolǵan altı kitap túsiniledi. Sol «sihahi sitta» kitaplarınan biri ullı watanlasımız Ábiw Iysa Muhammad at-Termiziydiń «Sunani Termiziy» atlı kitabı esaplanadı.
«Mustalahul hádis» (Hádis terminologiyası) ilimi hádis ilimine kirisiw retinde qollanılıp, onda hádis kitaplarında qollanılatuǵın istilahlar (terminler), muhaddislerdiń ómiri hám dóretiwshiligi haqqında maǵlıwmatlar hám hádis ilimine baylanıslı basqa da maǵlıwmatlar úyreniledi. Mısal retinle, sahih, hasan, zayıf, munkar, mursal, muzal htb
Bul maqalamızda «Sunani Termiziy»de kóp qollanılǵan eki termin haqqında toqtalıp ótiwge uyǵardıq.
«Sunani Termiziy» kitabında hədislerdiń dərejelerin belgilewde eki sóz dizbegi qollanǵan:
- «Bul hədis hasan-cahih» degen sóz dizbegi;
- «Bul hədis hasan-sahih-ǵarib» degen sóz dizbegi.
Termiziy ayırım hədislerdi «hasan-sahih» yamasa «hasan-ǵarib» dep, yamasa «sahih-ǵarib» həm «hasan-sahih-ǵarib» dep ataydı. Biraq bul sóz birikpelerin táriyplemeydi. Mısalı, bir hədisti «sahih» dep yamasa «ǵarib» dep ataǵanında, bunıń tariypin aytpaǵan. Bul terminler muhaddisler názerinde túsinikli bolǵanı ushın tariyplewdi maqul kórmegen bolıwı múmkin. Biraq ájeplenerlisi, tek ǵana «hasan»nıń tariypin keltiredi. Bul belgisiz bir atama yamasa jańa bir termin bolǵanı ushın tariyplewge mútájlik sezgen shıǵar, degen pikirdemiz.
Termiziyden aldınǵı muhaddislardiń dóretpelerinde «hasan» sóz dizbegine dus kelgen bolsaqta, biraq hədisti «hasan, sahih həm zayıf» dep úsh bólekke bólip, «hasan» sózin dəslepki mərte ilimiy termin retinde qollaǵan muhaddis imam Termiziy bolıp tabıladı.
Termiziy «hasan» terminin óziniń kitabında bılay táriypleydi: «Bul kitabımızda «bul hədis hasan» degen waqtımızda biz sanadtıń hasan ekenligin nəzerde tutamız. Sebebi ráwiyi ótirikshi dep gúman etilmegen hər bir hədis, eger shazz bolmasa, ol hədis biziń pikirimizge kóre, hasan hádis boladı».
Ibn Salah «Bul hədis hasan-sahih» degen sóz dizbegi haqqında bılay deydi: «Termiziy həm basqalar (Yahya ibn Maiyn, Ibn Ábiy Shayba, Ábiw Áliy At-Tusiy həm usılar sıyaqlı basqa muhaddislardi názerde tutqan) qollaǵan «bu hədis hasan» degen sóz dizbeginde túsiniksizlik bar. Óytkeni «hasan»nıń mərtebesi «sahih»tiń mərtebesinen tómen turadı. Bir hədiste bul eki termindi birden qollanıw aqılıy tárepten durıs emes. Sebebi sahih hádis basqa, hasan hádis basqa.
Ibn Salah bul túsiniksizlik boyınsha bılay juwap qaytaradı:
«Birinshiden: bul sóz dizbeginiń qollanıwı sanadga tiyisli. Hádis eki sanad penen rəwiyat qılınadı. Eger sanadlardıń birewi hasan, ekinshisi sahih bolsa, bul hədisti «hasan-sahih» dep aytıw tuwrı boladı. Yaǵnıy hədis bir sanadqa kóre - hasan, ekinshi sanadqa kóre - sahih boladı.
Ekinshiden: Bul orında «hasan» sózi termin retinde emes, negizgi leksikologiyalıq mánisinde qollanılǵan bolıwı da múmkin. Sózlikte, insanǵa jaǵımlı bolǵan nársege «hasan» dep aytıladı».
Ibn Salahtıń juwabınıń birinshi bólimine qarsı pikir bildirilgen. Sebebi Termiziy tek bir ǵana sanadı bolǵan hədiske de «hasan-sahih» terminin qollanǵan. Solay eken, «hasan» sózi bul orında leksikalogiyalıq mənisinde qollanganın atap ótiw bul túsiniksizliktiń aldın alıw ushın eń muwapıq jol bolıp tabıladı.
Bunan tısqarı, «sahih-hasan» sóz dizbegi «hasan» menen «sahih» ortasındaǵı bir dáreje, dep aytatuǵın muhaddisler de bar.
Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy
orta arnawlı islam bilim jurtı
mudarrisi K.Najimatdinov