
Mámleketimiz uzaq tariyxın xám búgingi tariyxımızdaǵı ilim xám jámiyetlik salalarda dúnyaǵa dańqı jayılǵan insanlar xaqqında sóz eter ekenbiz, álbette, pútkil dúnya názerinde bolǵan xám pútkil insaniyat úlgi alarlıq ulama-oyshıllarımız kóp. Eń dáslep, ilim civilizaciyasına óz ulesin qosqan Muwsa al-Xorezimiy, Ábiw Áliy ibn Sina, Ábiw Rayxan Beruniy, Imam al-Buxariy, Imam at-Termiziy, Ábiw Nasr Farabiy sıyaqlı dúnyanıń ilimine salmaqlı ules qosqan qaxarmanlarımız bar. Olardan din xám dúnyalıq ilimlerde teń keletuǵın insanlar búgingi kúnge shekem dúnyada ushıramasa kerek. Bul maqalamızda sol insanlardıń biri, yaǵnıy Imam at-Termiziy xaqqında az ǵana sóz etpekshimiz.
Ullı ulama haqqında sóz eter ekenbiz, eń dáslep, onıń ómiri haqqında az bolsa da maǵlıwmatqa iye bolıwımız kerek. Onıń tolıq atı Muxammed ibn Iysa ibn Sawra ibn Muwsa ibn az-Zahhaq Ábiw Iysa as-Sullamiy Az-zariyr Al-buǵiy at-Termiziy bolıp, musılman kalendarı boyınsha 209-jılı (eramızdıń 824-jılı) Termiz janındaǵı Buǵ (házirgi Surxandárya wálayatınıń Sherabad rayonı aymaǵında jaylasqan) awılında ortasha bir shańaraqta tuwılǵan. Oraylıq Aziyalı belgili tariyxshı Ábiw Saad Abdulkarim as-Samaniy (1113–1167) at-Termiziy Buǵ awılında qaytıs bolǵanı ushın al-Buǵiy laqabı menen de atalǵanın, alım kóp jılawdan ómiriniń aqırlarında kózi kórmey qalǵanı ushın Az-zariyr (kózi ázzi) laqabın alǵanın da atap ótedi.
Biraq, xalıq arasında at-Termiziy atı menen belgili bolıwınıń sebebin onıń pútkil ómiri hám ilimiy dóretiwshiligi (jaslıǵınan baslap) Termiz qalası menen tıǵız baylanıslı bolǵanlıǵı, sonday-aq, alım tuwılǵan Buǵ awılı Termiz qalasına jaqın bolıp, hákimshilik tárepten oǵan tiyisli awıllardan ekenligi menen túsindiriw múmkin. At-Termiziydiń shańaraǵı hám ata-anası haqqında dereklerde anıq maǵlıwmatlar keltirilmegen. Tariyxshilar onıń «Babam tiykarınan marılı edi, ol adam Lays ibn Sayyar zamanında jasaǵan, sońınan ol jerden Termizge kóship kelgen», – degen pikirin keltiriw menen sheklenedi. Sonday-aq, At-Termiziydiń kózi ázziligi haqqında da jazba dereklerde hár túrli maǵlıwmatlar keltirilgen. Ayırım avtorlar onı tuwma kózi ázzi bolǵan dep esaplasa, kópshilik avtorlar alımnıń keyin ala ómiriniń aqırında kózi ázzi bolıp qalǵanın jazadı.
Imam Termiziy jaslıǵınan oǵada miynetkesh, ziyrek, aqıllı bolǵanı sebepli óz teńlesleri arasında ajıralıp turǵan. Ilimge úlken qızıǵıwshılıǵı sebepli sol dáwirdegi kóplegen ilimlerdi, ásirese, hádis ilimin tereń iyelegen. Termiz, Samarqand, Marı hám Oraylıq Aziyanıń basqa da iri qalalarında jasaǵan belgili ulama hám muhaddislerdiń shıǵarmaların qunt penen úyrengen. Qońsılas Balx hám Hayratan qalalarındaǵı alımlar menen ilimiy baylanıslardı ornatıwǵa múnásip úles qosqan jetik ilimpazlardan biri. Jaslayınan ilimge qushtar Imam Termiziy 850-jıldan, yaǵnıy, jigirma altı jasınan baslap uzaq jerlerge, bir qatar shet el mámleketleri hám qalalarına sayaxat etedi. Sonıń ishinde, ol Hijazda – Mákká hám Madina, Irak, Xorasannıń bir qatar qalalarında kóplegen muhaddis, faqih hám ulamalar menen ushırasıp, sáwbette bolıp, olardan tálim aladı, qızǵın ilimiy pikir-talas hám tartıslarda qatnasadı. Sonıń menen bir qatarda, Iysa Termiziy Payǵambar alayhissalamnıń hádislerin jıynawǵa ayrıqsha itibar qaratadı. Bul baǵdarda ol hár qanday qıyınshılıqlardı jeńip ótedi.
Ol ózi oqıǵan yaki bir ráwiyattan esitken hádisin óz aldına qaǵazlarǵa jazıp baratuǵın edi, olardıń tiykarǵı hám ádepsizligin izbe-izlik penen anıqlap, durıslıǵına tolıq isenim payda etkende ǵana arnawlı qaǵazlarǵa jazıp qoyar edi. Hádislerdiń durıslıǵına gúman bolǵanda olardı óz aldına ajıratıp jazatuǵın edi. Solay etip, hádisler sahih (durıs, isenimli), hasan (jaqsı, maqul), ázzi (bos, isenimsiz), ǵariyb sıyaqlı túrlerge ajıratılǵan.
Hádis ilimin iyelewde hám jetilistiriwde Imam Termiziy óz dáwiriniń belgili muhaddislerinen bilim aldı. Ol sol dáwirdiń jetik muhaddisi sıpatında kóplegen shákirtlerge ustazlıq etken. Ulamanıń aqılınıń ótkirligi hám kúsh-quwatınıń kúshliligi haqqında tariyxıy dereklerde kóplegen mısallar hám ráwiyatlar keltiriledi. Muhaddis babamız Imam Termiziy zamanındaǵı ilimpazlar onıń hádis ilimindegi xızmetlerin joqarı bahalaǵan. Olardan biri Imam Termiziydi «Hádis iliminde jolbasshılıq etetuǵın birden-bir alım» dep jazsa, ekinshisi ol «birinshilerden bolıp hádislerdi sahih, hasan, ázzilerge ajıratqanı haqqında gúwalıq beredi». Ásirese, muhaddis alımnıń shıǵarmalarındaǵı anıqlıq tek zıyalılar ushın emes, al hár bir insan túsiniwi múmkin bolǵan sebep ekenligin ayrıqsha atap ótiw kerek. Dúnya ulamaları ullı ilim iyesi bolǵan hám joqarı itibarǵa ılayıq kórilgen babamızdıń ibratlı turmıs jolların hám bay ruwxıy miyrasın hár tárepleme úyreniw biz jaslar ushın hám ilimiy, hám ámeliy jaqtan úlken áhmiyetke iye.
At-Termiziy kóplegen sırt el mámleketlerine bolǵan saparları waqtında hádislerdi toplap, kitaplar jazıwǵa da kirisken. Sapardan qaytıp, ilimpazlar menen ilimiy pikir alısıwlarda qatnasadı, kóplegen shákirtlerge ustazlıq etedi. Ásirese, belgili muhaddis alım al-Buxariy menen kóplegen ilimiy pikirlesiwler alıp barıp, onnan paydalanadı, bul haqqında at-Termiziy óziniń «Al-ilal» kitabında da jazadı.
At-Termiziydiń kóplegen pikirleri, sonıń ishinde, onıń belgili shıǵarması «Al-Jami» de óz watanına qaytqannan keyin jaratılǵan. Imam at-Termiziy 892-jılı Termiz janındaǵı Buǵ awılında qaytıs bolǵan hám sol jerde jerlengen.
Óziniń dóretiwshilik xızmeti dawamında at-Termiziy onnan artıq shıǵarmalar dóretti. Onıń mádeniy miyrasında, sózsiz, «Al-Jámi» shıǵarması úlken áhmiyetke iye. Bul shıǵarma «Al-jámi as-sahih» («Iseniwshi toplam»), «Al-jámi al-kabiyr» («Úlken toplam»), «Sahih at-Termiziy», «Sunan at-Termiziy» («Termiziy súnnetleri») atları menen de ataladı.
Belgili muhaddis Ábiw Iysa at-Termiziydiń jeke ómiri hám bárkamal dóretiwshiligin hár tárepleme úyreniw sebepli ullı babamızdıń házirgi zamanımız ushın da úlgi bolatuǵın kóplegen ibratlı pazıyletleriniń gúwası bolamız. Eń dáslep, At-Termiziydiń jaslıǵınan ilimge oǵada qushtarlıǵı hám úlken qızıǵıwshılıǵı, bul baǵdarda hár qanday qıyınshılıqlarǵa shıdam berip, óz maqseti, yaǵnıy, óz bilimin arttırıw jolındaǵı jigerliligi úlken maqtawǵa ılayıq. Juwmaqlap aytqanda, ullı babamızdıń jeke ómirin hám onıń bay ruwxıy miyrasın tereń hám hár tárepleme úyreniw hám ilimiy, hám ámeliy jaqtan úlken áhmiyetke iye.
Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy
orta arnawlı islam bilim jurtı oqıtıwshısı
Zarafatdin Sagidullaev