Fiqhiy mazhablar (fiqh maktablari) islom huquqiy tizimining turli yoʻnalishlarini ifodalaydi va musulmon jamoalari oʻrtasida shariat qoidalari boʻyicha turlicha tushuncha va qonunchilik amaliyotini shakllantirgan. "Fiqh" atamasi arab tilida "tushunish", "anglash" manosini bildiradi va islom qonunchiligida insonlarning amaliy masalalardagi xatti-harakatlarini tartibga solish uchun fatvolar, hukmlar va qoidalardan iboratdir.
Fiqhiy mazhablar Payǵambar Muhammad (s.a.v.) vafotidan keyin paydo boʻldi, chunki u davrda shariatga tegishli masalalarda turlicha fikrlar yuzaga kela boshladi. Bu mazhablar shariatning Quron va sunnatga asoslangan huquqiy manbalaridan va ularning turli usullari orqali ahkomlarni chiqarish usuli bilan farq qiladi. Islom dunyosida toʻrtta asosiy fiqhiy mazhab bor: Hanafiy, Molikiy, Shofeiy va Hanbaliy.
- Hanafiy mazhabi
Hanafiy mazhabi islom dunyosida eng koʻp tarqalgan fiqhiy maktab hisoblanadi. Bu mazhabning asoschisi Abu Hanifa Noʻmon ibn Sobit (699–767) boʻlib, u Quron va sunnatga asoslangan holda inson aqlini ham ishlatishga katta etibor qaratgan. Hanafiylar fiqhda qiyos, ray (shaxsiy fikr), va istixson (yaxshilikka qaror) kabi usullarni qoʻllaydilar. Bu mazhab Misr, Turkiya, Iroq, Hindiston, Pokiston va Markaziy Osiyo davlatlarida keng tarqalgan. - Molikiy mazhabi
Molikiy mazhabining asoschisi Molik ibn Anas (711–795) boʻlib, u Madina shahrida yashagan sahobalarning amali va odatlarini qoʻllashga koʻproq etibor qaratgan. Molikiylar uchun Madina ahlining amallari sunnatning muhim manbai hisoblanadi. Bu mazhab Marokash, Aljir, Tunis va boshqa Shimoliy Afrika davlatlarida koʻproq tarqalgan. - Shofeiy mazhabi
Shofeiy mazhabining asoschisi Muhammad ibn Idris ash-Shofeiy (767–820) boʻlib, u Quron va sunnatni shariatning asosiy manbalari deb hisoblagan. U istixson va rayni cheklashga harakat qilib, koʻproq qiyosga asoslangan huquqiy metodologiyani ishlab chiqqan. Bu mazhab Misr, Indoneziya, Malayziya va Yamanda keng tarqalgan. - Hanbaliy mazhabi
Hanbaliy mazhabi Ahmad ibn Hanbal (780–855) tomonidan asoslangan boʻlib, u shariatda sunnatni Qurondan keyingi eng muhim manba deb bilgan va qiyos yoki rayni cheklagan. Bu mazhab Saudiya Arabistonida va Koʻrfaz davlatlarida keng tarqalgan.
Xulosa
Fiqhiy mazhablar islom ummatining turli jamoalardagi huquqiy masalalardagi tafovutlari va tushunchalarini ifodalaydi. Bu mazhablar turli mintaqalarda tarqalgan va musulmonlar orasida hukm yurituvchi amaliyotlarni boshqarishda muhim oʻrin tutgan. Mazhablar oʻrtasidagi farqlar islom dinining boy huquqiy merosini ifodalab, musulmonlar hayotida koʻplab amaliy masalalarga echim topishda yordam beradi.
Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy oʻrta maxsus islom bilim yurti oʻqituvchisi O.Shamuratov