
Islam dinine erkinlik berilgennen keyin túrli aǵımlar mámleketimizde óziniń buzǵınshı ideyaların tarqatıwǵa urındı. Olar bul jawız niyetlerin jaslardıń ańına sińdiriwge urınıp, bir qansha jaslarımızdıń ańın záhárlewge de eristi. Diniy aqıydaparaslar eski awqamnıń jetpis jıllıq zulımınan keyingi payda bolǵan ideyalıq boslıqtı ózleriniń jaman maqsetleri menen toltırmaqshı boldı.
Jurtımız aymaǵında da mine neshshe ásirler dawamında hanafiylik mazhabı keń tarqalǵanı hám ata-babalarımızda mine usı mazhabda bolǵan.
Xalqımızdıń 85% bólegi Islam dininiń hanafiy mazhabına itiqad qıladı. Geyde musılmanlar arasında "Quran hám Hádis turǵanda sháriyat imamlarınıń bizlerge nekeregi bar? Ne ushın islamımızdı Allah taala hám onıń Rasuli sallallahu alayhi wa sallamnıń iláhiy táǵdirge kóre qátelerden pák bolǵan sózinen almastan, kerisinshe qátelerden awlaq bolmaǵan, imam Ábiw Hanifa, imam Malik, imam Shafeiy hám imam Ahmad sıyaqlı mujtahid imamlardıń fiqhiy mazhabına eremiz?" degen soraw payda bolıp qaladı. Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam: "Eger qazı húkim shıǵarıp, ijtihad qılsa hám ol tuwrı tawsa, eki sawap aladı. Eger ol húkim shıǵarıp, ijtihad qılsa, bıraq ol qáte bolsa, bir sawap aladı", – dep marhamat qılǵan. (Buxariy hám Muslim ráwiyatı).
Bul hádistegi qazıdan maqset, hár bir tarawda tolıq ilimge iye bolǵan shaxs, yaǵniy mujtahid kózde tutılǵan. Mujtahidlik bolsa arab tili hám klassik arab ádebiyatı, fiqh hám usulul-fiqh, táfsir hám hádis sıyaqlı ilimlerdi tereń iyelegen, Islam tariyxı hám Payǵambarımız sallallahu alayh wa sallamnıń ómir bayanın tolıq bilgen alım insan bolıwı kerek. Bunnan tısqarı mujtahid sháriy derekler hám olardan sháriy húkimlerdi shıǵarıw jolları hám qaǵıydaların jaqsı ѳzlestirgen, jasap turǵan mámleketindegi siyasıy, sociyallıq hám ekonomikalıq jaǵdaydı ańlap biletuǵın, oy-órisli, adalatlı, hár qanday jaǵdayda da Islamdı qorǵay alatuǵın, júrekli, kishipeyil hám mámileli, taqwalı hám ibadatlı, bir sóz benen aytqanda, mánawiy hám ruwxıy jetik, basqalarǵa órnek bolatuǵın paziyletlerge iye bolıwı shárt. Bunday paziyletlerge iye bolǵan mujtahidke ergesiw, ol shıǵarǵan húkimlerge itaat etiw hár bir ergesiwshi ushın májbúriy esaplanadı. Tórt fiqhiy mazhablardıń tiykarshıları da áne sonday paziyletlerdiń iyeleri bolǵan.
Kerisinshe mujtáhidlik dárejesine jetpegen shaxstıń ijtihad qılıwı jınayat esaplanadı. Sol hám soǵan uqsas tartısıwlar, fiqh ilimi hám bul ilimniń islamǵa qanshelli baylanıslılıǵın bilmeslikten kelip shıǵıp atırǵanlıǵı bárshege málim.
XX ásir sońında musılman áleminde Islam nıqabı astındaǵı aqıydaparaslıq toparlarınan tısqarı jáne bir qáwiptiń jańa qatlamı payda boldı. Ol da bolsa mazhabsızlıqqa shaqırıwshılar taypası. Háreket tárepdarlarınıń aytıwınsha, Islamda oǵan itiqad qılıwshı shaxs ushın súnniyliktegi tórt fiqhiy mazhablardıń birine ergesiw shárt qılınbaǵan. Eger musılman shaxs, bir sháriy máselede olardan biriniń jolın ózine lazım tutsa, ol ashıqtan-ashıq taqlid qılǵanı ushın qáte qılıwshı hám dininen ajıralǵan firqa hám toparlardaǵı shaxslar sıyaqlı adasadı, deydi.
Bul taypaǵa kiriwshi shaxslar Islamǵa ámel qılıwdıń tiykarında tek ǵana Kitap (Quran) hám súnnet turıwı lazım ekenin aytadı. Olardıń pikirinshe, bul eki derek qátelerden uzaq. Biraq, fiqhiy mazhablarǵa eriw bolsa, Kitap hám súnnet táliymatınan kóre, kóbirek shaxslar ijtihad (pikir)larına ergeswi menen sıpatlanadı. Bul bolsa, qátege jol qoyıw hám kemshiliklerden uzaqta bolıwın tolıq kepilley almaydı. Qalaberse, Islamdaǵı fiqhiy mazhablar hijriy III ásirden soń payda bolǵanlıǵı itibarınan, bidat islerden sanalıp, súnnet táliymatına kóre hár bir dinge kiritilgen jańalıq shubhasız adasıwǵa húkim qılınǵan.
Bunday taypalarǵa juwaptı sahabalardıń ómirinen alsaq orınlı boladı. Sahabalardıń bárshesi de Allahtıń Kitabı hám Rasulullahtıń súnnetine ǵana ergen. Olar qandayda bir máselede Quran hám súnnetten dálil tawa almay qalǵanda ǵana ijtihadqa qol urǵan. Bul bolsa, tiykarǵı itibar qaratılatuǵın hám ergesiletuǵın jaǵday. Sonıń ushın da mazhab tutıp, mujtahid imamǵa ergesiw Allahtı hám Onıń Rasulin qoyıp adasıwda, dep bahalanbaydı.
Ózlerin islam dininiń pidáyiları dep jar salıp atırǵan bul taypa táreptarları Quran hám súnnet turǵanda fiqhiy mazhablarǵa eriw áyne musılmanlar ortasında kelispewshilik payda bolıwına sebep bolıwı hám bul olardıń birligine qáwip tuwdırıp atırǵanlıǵı aytılıp atır.
Negizinde, mazhabsızlıqtı jayıwdıń ózi kelispewshilik deregi bolıp, Islam dini, tiykarınan musılmanlar birligine úlken qáwip tuwdıratuǵın sebep ekenligine gúman joq. Olar ózlerin mazhabsız dep aytadı-da, negizinde ózleri de namaz hám basqa ibadatlarda sol tórt belgili mazhab imamlarınan birine ergesedi. Mazhab ulamaları hám olardıń taqıwası hám ilimleri haqqında joqarıda sóz júritildi. Bul orında olardı jáne tákirar keltiriwdiń qájeti joq. Mazhabqa eriw, negizinde adasıwdan uzaq bolıw demek.
Mazhabtan júz burıw salafi solih jolınan júz burıw bolıp, adasıwǵa alıp baradı. Sonıń ushında zamanımızdıń belgili alımlarınan doktor Muhammad Said Ramazan Butiy: “Mazhabsızlıq islam sháriyatına qáwip salatuǵın qáterli bidat”. degen.
Mujtahid Abdullah ibn Wahb: "Men 360 ulamanı kórdim. Eger imam Malik hám imam Lays bolmaǵanında olardıń ilimlerinde adasıp keter edim”. Imam Maliktiń shákirti bolǵan malikiy mazhabı mujtahidi Ibn Wahb aytpaqshı, hádislerdi túsiniwde hám qaysı hádiske ergesiwde imam Malik túsinik bermegende adasar eken. Jáne ol aytadı: “Bárshe hádis bilimleri eger fiqh imamı bolmasa adasar edi. Imam Tahawiy, Ibn Surayj, Quduriy, Saraxsiy, Juwayniy, Ǵazzaliy, Nabawiy hám kóplegen mujtahid ulamalar tórt mazhabtan birine ergesken. Itibar bersek, olardıń ilimleri teńiz bolıp, búgingi kúnde bárshe musılmanlar olardıń ilimlerinen paydalanıp kelmekte.
Haqiyqatında da, dinde ergesiletuǵın imamlardıń bárshesi bekkem hidayatta. Olardıń mazhablarınan qay biri bir jurtta tarqalǵan bolsa hám onıń ulamaları kóp bolsa, ijtihad dárejesine jetpegen adam ushın sol mazhabqa ergesiwi wájib boladı. Oǵan óz jurtında mazhabı tarqalmaǵan hám ulamaları kóp bolmaǵan imamnıń mazhabına ergesiwi durıs emes. Sebebi, bunday jaǵdayda bul mazhabtıń bárshe húkimlerin úyreniw imkanı bolmaydı. Bunı jaqsı túsinip alıń. Insha allah, haqiyqat bunnan basqada emes"[1], deydi.
Juwmaqlap aytatuǵın bolsaq, bul zamanda bir mazhabqa ergesiw wájib. Tómengi xalq bolama, faqih bolama, basqa mazhabqa ótiwi qaralanadı. Imam Ahmad ózinen aldınǵı mazhablar haqqında bılay dep aytadı: "Kim dinde ergesi joq dese, ol Allah hám Rasulullah sallallahu alayh wa sallam aldında pasıq bolıptı, áhli súnnadaǵı mazhab iyeleri biz paydalanıp atırǵan ilimdi bizge jetkizgen. Biz olardan hádislerdi alıp, súnnetti úyrendik. Olar isenimli, ergesiwge arzıytuǵın imamlar. Olar sizlerden aldın bolǵan, sonday eken, olardıń jolında bolıp, úyrenińler hám úyretińler"[2] degen.
Shayx Ramazan Butiy aytadı: "Mazhabsızlıq dinnen shıǵıp ketiwge alıp barıwshı kópir"[3]. Bunday háreketler bolsa hádislerde hám ulamalardıń shıǵarmalarında qattı qaralanǵan. "Quran hám hádiske ǵana ámel qılamız", – dep ózlerin mujtahid bilip, mazhablardı inkar qılıp atırǵanlar negizinde, bul háreketleri menen diniy hám aqıydalıq birlikke tosıq bolıp atırǵanın dálilleydi. Qalaberse, bunday shaqırıqlar ásirler dawamında bar bolıp kiyatırǵan mazhablar tiykarshıları hám olardıń táliymatlarına qarata jala bolıp, musılman adamdı adastırıwǵa qaratılǵanına juwmaq qılıw orınlı boladı.
"Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy" orta arnawlı
islam bilim jurtı oqıtıwshısı: K.Smamutov
[1] Allama Zafar Ahmad Usmaniydiń “Elous-sunan”, 20 - júz, 195 - bet.
[2] Hidoyat ortiga yashiringan zalolat. – Tashkent: «Toshkent islom universiteti» nashriyot matbaa birlespesi, 2010. 22-b
[3] Hidoyat ortiga yashiringan zalolat. – Tashkent: «Toshkent islom universiteti» nashriyot matbaa birlespesi, 2010. 23-b