Dinimiz har bir insanniń jeke ómiri hám jámiyette tinish tatiw jasawi, dunya hám aqiret baxitina jetiwi ushin xizmet qiladi. Bul jolda dinimizdiń ózine tán parizlari, tiykarlari hám qaǵiydalari bolip, usilar ishida dinde ortasha boliw úlken áhmiyetke iye.
Dinde, islerde de orta joldi tutiw Islam úmmetine tán qásiyet. Allah taala islam úmmetin basqa úmmetler ishinda orta úmmet qilǵan. Bul haqqinda Qurani Káriymde bilay aytiladi:
وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا
yaǵniy: “Sonday-aq, sizler (musilmanlar basqa) adamlarǵa (úmmetlerge) guwa boliwińiz va Payǵambar sizlerge guwa boliwi ushin “orta úmmet” qildiq” (Baqara súresi, 143-ayat).
Bul ayattaǵi “orta úmmet” sóziniń mánisi adalatli, eń jaqsi hám túrli paziyletlerge iye boliw degeni. Mine usi ayat sebepli Islam úmmeti abzal úmmet esaplanadi. Bul nárseni tómendegi ayattan da túsinsek boladi:
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ
yaǵniy: “Sizler adamlar ushin shig’arilǵan (málim bólǵan) ummettin’ eń jaqsi u’mmet boldin’iz. (Sebebi), sizler jaqsiliqqa buyirip, jamanliqtan qaytarasiz ha’m Allahg’a iyman keltiresiz” (Áli Imran súresi, 110-ayat).
Demek, Islam úmmetiniń paziyleti Allah taalaǵa iyman keltirgennen soń insanlardi jaqsiliqqa shaqirip, jamanliqtan qaytariw eken.
Ahli sunna wál jamaa: itiqad, ilim, ámel ham ádep-ikramliliqta orta jolda esaplanadi. Salamat pikirli insan jaqsi biledi Islam dini táliymatinda orta jolda boliw ideyasi bar hám oǵan ergesiw insanlardi hesh qashan adastirmaydi. Sebebi, orta jol tutiw bul – hádden asiw yaki ázzilikke jol qoyiw, qatti aliw yaki júda bos qoyip jiberiw ortasinda bolip, mine usi teńsalmaqliliqti saqlaǵan adam tuwra joldan adaspaydi.
Dindegi orta joldi uslaw itiqad, ámel, ilim hám ádep-ikramliliqti Quran, hádisler hám ulamalardiń sózlerin bekkem uslaw menen ǵana júzege shiǵadi.
Biz “orta joldi tutiw” degen sózdi jaqsi túsiniw ushin ǵuluw (hádden asiw) hám kemshilikke jol qoyiw máselelerin jaqsi bilip aliwimiz kerek. Sebebi orta joldi uslaw bul eki nárseniń ortasinda boladi.
Qurani Káriymde dunya hám aqiret islerin birge alip bariw haqqinda bilay delingen:
وَابْتَغِ فِيمَا آَتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآَخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا
yaǵniy: “Allah saǵan bergen nárse menen aqiretti tile hám bul dunyadaǵi nesiybeńdi de umitpa.” (Qasos súresi, 77-ayat).
Ámel etiwde hádden asiwdan da kóre, itiqadta ǵuluwǵa ketiw jamanraq. Máselen, payǵambarlardi hádden tis ullilaw nátiyjesinde olardi ilah dárejesine kóteriw yaki Qudaydiń uli, dep aytiw da dinde hádden asiw esaplanadi. Bul haqqinda Allah taala bilay deydi:
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ
yaǵniy: “Hey, kitap iyeleri! (Iysani qudaydin’ balasi dep) dinin’izde ha’dden aspan’! Allah haqqinda haqiyqattan basqani aytpan’!” (Nisa súresi, 171-ayat).
Bul ayattan kitap iyeleriniń bir topari Iysa alayhissalamdi húrmetlep, ilah dárejesine kótergen bolsa, ayrimlari Iysa alayhissalamdi óltirgenligin aytti. Musilmanlar bolsa orta joldi uslap, Iysa alayhissalamdi Allahtiń bendesi hám payǵambari dep itiqad qiladi.
Allah taala halal qilǵan nárselerdi ózi yaki basqalarǵa haram qiliw hám itiqadta hádden asiwdiń bir túri esaplanadi. Bul orindaǵi orta joldi uslaw Allah hám Rasuli halal qilǵan nárselerdi halal dep biliw, haram qilǵan nárselerdi bolsa haram dep biliw menen boladi.
Luqmani Hakim ulina násiyat qila otirip hátte júris-turisinda da ortashaliq jaqsi ekenin uqtiradi. Bul haqqinda Qurani Káriymde bilay delinedi:
وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ
yag’niy: “Adamlarg’a (takabbirlanip) betin’di bu’ristirme ha’m Jer betinde kerilip jurme! Álbette, Allah ba’rshe takabbir hám maqtanshaqlardi jaqsi kórmeydi”.
وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ
yag’niy: ju’risin’de ortasha bol ha’m dawsin’di pa’seyt! Sebebi dawislardiń eń jaǵimsizi – eshektiń dawisi.” (Luqman súresi, 18-19-ayatlar).
Dinimizde xayr ehsan, jaqsiliq islerinde de ortashaliqqa qiziqtiriladi. Bundaǵi abzal kórilgen nárse siqmarliq hám israptiń ortasi esaplanadi. Bul haqqinda Qurani Káriymde bilay delinedi:
وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورً
yaǵniy: (Siqmarliq qilip) qolińdi moynińa baylap alma. (Israpkershilik qilip) oni uliwma jayip ta jiberme! Keri jaǵdayda, gáp-sózge qalip, hásirette otirip qalasań” (Isra súresi, 29-ayat).
وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا
yag’niy: “Olar napaqa qilg’anda isirapta, siqmarliq ta qilmaydi. (Uslag’an joli) ekewinin’ ortasinda ortasha boldi.” (Furqon súresi, 67-ayat).
Payǵambarimiz Muhammad sallallahu alayhi wasallamniń ómiri de ortahsliqqa tiykarlanǵan edi. Payǵambarimizdiń súnnetleri ańsat hám jeńil, qiyinshiliqsiz orinlanatuǵin ámeller edi. Ol úmmetiniń eń ázzi toparlarin da itibarǵa alip jol tutatuǵin edi. Orta joldi uslaw barisinda payǵambarimiz bilar deydi:
إنَّ الدِّينَ يُسْرٌ، وَلَنْ يُشَادَّ الدِّينَ أَحَدٌ إلا غَلَبَهُ
(رواه الامام البخاري عن أَبي هريرةَ رضي الله عنه)
yaǵniy: “Álbette din ańsat. Kim onda shuqir ketse (hádden assa), din oni jeńip qoyadi”, dedi (Imam Buxariy rráwiyat qilǵan).
Yaǵniy, adam ózin hádden artiq qiynap, pariz hám súnnetlerden basqa taqatinan artiq ibadatlarǵa májbúrlese, aqirinda onnan bezip, ázzi qalip hámmesin taslap qoyadi.
Payǵambarimiz alayhissalam dinde hádden asiwdan eskertip bilay deydi:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِيَّاكُمْ وَالْغُلُوَّ فِي الدِّينِ فَإِنَّهُ أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ الْغُلُوُّ فِي الدِّينِ
yaǵniy: “Hey, adamlar! Dinde háddan asiwdan abayli boliń! Sebebi sizlerden aldinǵilardi dinde hádden asiw halok (óltirdi, joq qildi) qilǵan” (Ibni Maja ráwiyati).
Tómendegi hádis te orta joldi uslawǵa ayqin misal: “Úsh kisi Nábiy sallallahu alayhi wasallamniń úyine kelip, birewi: “Men túni menen namaz oqiyman”, dedi. Keyingisi: “Hár kúni oraza tutaman”, dedi. Aqirǵisi: “Men hesh qashan úylenbeymen”, dedi. Sonda Rasulullah sallallahu alayhi wasallam: “Allahqa ant etemen, men sizlerden kóre taqwadarraqpan. Biraq men oraza da tutaman, iftar da qilaman (oraza tutpaǵan kúnlerim de boladi), túnde namaz da oqiyman, uyiqlayman hámde úylenemen. Kim meniń súnnetimnen júz bursa, ol mennen emes”, dedi” (Imam Buxariy hám Imam Muslim rráwiyat qilǵan).
Dinde hádden asiwdiń jáne bir kórinisi musilmanlardi ózi menen birdey pikirlemegeni yaki ózine qosilmaǵani ushin kápirge shiǵariw esaplanadi. Bul kórinis Islamniń basinan júzege kelip, házirge shekem jetip kelgen úlken músiybet. Bunday toparlar kópshilik musilmanlardi kápir shiǵarip, olardiń qanin halal sanadi. Nátiyjede musilmanlarǵa qarsi uris aship, olardiń qanin tókti. Aqirinda ózleri jeńilgen bolsa da, sotsialliq tarmaqlarda ornalasip, túrli hádden asatuǵin pátwalardi shiǵarip turipti. Bul olardiń mine usi biz úyrenip atirǵan tema – orta joldi uslaw, ortasha boliw máselesin bilmegenligi yamasa biliwdi qálemewi sebebinen. Ashinarlisi, olardiń mine usinday naduris pikirlerine ámel qilatuǵin, olarǵa elikleytuǵin, aldanǵan musilmanlar da bar. Olarǵa qulaq asip, fitna oshaqlarina barǵanlardiń táwbesine tayanip musilmanlarǵa múrájet qilip atirǵanin esitip atirmiz. Olar internettegi qostirnaq ishindegi pátwa berip atirǵanlardiń aldawina isenip qalmaw, tiykarinda bolsa jaǵday olar aytqanday emesligin aytip atir. Waqit ótiwi menen bunday toparlardiń aldaw hám jinayatlari xalqqa jánede kóbirek ashiq aydin boladi. Allah taala bunday adasiwdan Ózi saqlasin!
Allah taala bárshemizdi Ózi maqtaǵan “orta úmmet” qatarinda qilsin! Hár tarawda ortashaliqqa ámel qilip, eki dunya baxitina jetige miyassar qilsin!
Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy orta arnawlı islam bilim jurtı oqıtıwshısı O.Shamuratov