Dinimiz hár bir insannıń jeke turmısı hám jámiyette tınısh-tatıw hám parawan ómir keshiriwi, dúnya hám aqıret saadatına jetiwi ushın xızmet etedi. Bul jolda dinimizdiń ózine tán parızları, tiykarları hám qaǵıydaları bolıp, solar ishinde dinde ortasha joldı tańlaw áhmiyetli esaplanadı. Dinimiz dúnya hám aqıretti birdey itibarǵa aladı. Birin moyınlap, ekinshisin biykarlamaydı.
Ortashalıq, islerde orta joldı uslaw Islam úmmetine tán. Allah taala Islam úmmetin basqa úmmetler ishinde orta úmmet qılǵan. Bul haqqında Quranı káriymde bılay delinedi:
“Sonday-aq, sizler (musılmanlar basqa) adamlarǵa (basqa úmmetlerge) gúwa bolıwıńız hám Payǵambar sizlerge gúwa bolıwı ushın sizlerdi «orta úmmet» qıldıq” (Baqara, 143-ayat).
Ayatı káriymadaǵı “orta úmmet”tiń mánisi ádalatlı, eń jaqsı hám túrli pazıyletlerge iye bolıwı atap ótildi. Mine usı ayatı káriyma dálalatı menen Islam úmmeti eń abzal úmmet esaplanadı. Buǵan tómendegi ayatı káriyma da dálalat qılıp turadı:
“(Háy musılmanlar!) Sizler adamlar ushın shıǵarılǵan (málim bolǵan) eń jaqsı úmmet boldıńız. (Sebebi,) sizler jaqsılıqqa buyırıp, jamanlıqtan qaytarasız hám Allahǵa iyman keltiresiz” (Áli Imran súresi, 110-ayat).
Demek, Islam úmmetiniń pazıyleti Allah taalaǵa iyman keltirgennen soń insaniyattı iygilikke shaqırıwı, jamanlıqtan qaytarıwı eken.
Dinimizdegi eń áhmiyetli parızlardıń biri de “Amru maruf wa nahiy munkar yaǵnıy “Jaqsılıqqa buyırıp, jamanlıqtan qaytarıw” bolıp esaplanadı.
Dinde ortahallıq itiqad, ámel, ilim hám minez-qulıqta Quranı káriym, hádisi sháriypler hám ulamalardıń sózlerin bekkem uslaw menen ǵana júzege shıǵadı.
Biz orta joldı uslaw degendi jaqsı túsiniw ushın hádden asıw hám kemshilikke jol qoyıw máselelerin jaqsı bilip alıwımız kerek. Sebebi ortashalıq mine usı eki nuqsanlı is ortasında boladı.
Biz hádden asıw dep atırǵan “ǵuluw” sózi arabsha bolıp, sózlikte – ruxsat berilgen shegaradan shıǵıw degen mánini bildiredi. Sháriyatta – Din tálimatın túsindiriwde hádden asıwdı ańlatadı.
Ulama Ibn Hajar rahimahullahtıń ǵuluwǵa «Bir nársede hádden asıp, belgilengen shegaradan shıǵıp, onda qattılıq qılıw», dep táriyp bergen.
Imam Nawawiy ǵuluwdı «Sháriyatta talap etilgen nársege qosımsha kirgiziw», dep ataǵan.
Abdulkarim Yunus al-Xatibtiń táriypi tómendegishe: «Ǵuluw – bir nársede hádden asıw hám ortashalıq shegarasınan shıǵıw», degen.
Kórip turǵanımızday aldınǵı ótken kórnekli salaf ulamalarımız da dinde ǵuluwǵa ketiwdiń (hádden asıwdıń) jaman is ekenin atap ótpekte.
Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam sahabaların dinde hádden asıwdan qaytarıp turǵan. Bunıń dálili sıptında tómendegi ráwiyattı keltirip ótemiz:
Anas razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı: «Úsh adamnan ibarat topar Nábiy sallallahu alayhi wasallamnıq hayalınıń úyine Nábiy sallallahu alayhi wa sallamnıń ibadatları haqqında sorap keldi. Olarǵa (bul haqqında) xabar berilgende tap ol (ibadat)tı az sanaǵanday boldı. Sonda olar:
«Biz qayaqta, Nábiy sallallahu alayhi wa sallam qayaqta, onıń ótken hám keyingi gúnaları keshirilgen», dedi.
Olardan biri: «Men hár dayıi túnlerdi namaz oqıw menen ótkeremen», dedi. Al basqası: «Men ómir boyı oraza tutaman, awızım ashıq júrmeymen», dedi. Jáne basqası: «Men hayallardan shette bolaman, hesh qashan úylenbeymen», dedi.
Rasulullah sallallahu alayhi wa sallam olardıń aldına kelip: «Mınanday, mınanday degen sizler me?! Allahǵa ant, men Allahtan eń qorqıwshıńızban hám Oǵan eń taqwalıńızban. Biraq oraza da tutaman, awızım ashıq ta boladı. Namazda oqıyman, uyqlayman da. Hayallarǵa úylenemen de. Kim meniń súnnetimnen júz bursa, mennen emes», dedi».
Dinde hádden asıwdıń eń jaman túri – jeterli ilimi bolmasa da Qurandı ózinshe túsiniw, Hádislerge ózinshe ámel qılıw hám tórt mázhabtan hesh birine qatań ermew bolıp esaplanadı. Házirgi kúnde mázhabtı tán almaytuǵınlar áyne dinde háddinen asqanlar desek boladı.
Al, jáne bir túri tasoʻwuftı sháriyattan ústem qoyıp, ózi qol bergen pirge bilip-bilmesten, aldı-artına qaramay erip, hátteki oǵan sıyınıw dárejesinde itiqad qılıw.
Bilimsizlik dinde háddinen asqanlardıń eń úlken kemshiligi esaplanadı. Biraq olardıń ózleri bilimsiz ekenin tán almaǵanı báleniń bası esaplanadı. Ashınarlısı, olar ózlerin zamanınıń ullı alımı esaplaydı. Negizinde bolsa olar din salasında táwirrek baslanǵısh tálimdi de almaǵan boladı. Aqıl júritip, házirgi kúnde dinde háddinen asıp atırǵanlardı úyrenip, tekserip shıǵılsa, ishinde sháriy ilimlerdi puqta úyrengeni bolmaslıǵı anıq.
Nókis “Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy” orta arnawlı islam bilim jurtı oqıtıwshısı Aydos Yakupov